Echte kunst op 3,75 cm ²

Museum Escher in het Paleis toont postzegelkunst.

Grote werken laten zich lastig verkleinen, zo blijkt.

Postzegels. Niet meteen het meest sexy onderwerp. Postzegels verzamelen is niet stoer, terwijl toch iedereen het doet. Of deed. Want wanneer heeft u er voor het laatst aan een gelikt? Of een mooi exemplaar van een envelop geweekt en bewaard? De postzegel lijkt uit het dagelijks leven verdwenen.

Het museum Escher in het Paleis wijdt een tentoonstelling aan dit ondergewaardeerde culturele erfgoed op de 3,75 vierkante centimeter. Kunst per Post toont zegels uit de periode 1945-2006. De nadruk ligt op de beginjaren van die periode, waarin de (toenmalige) PTT (nu TNT) besloot de vormgeving uit te besteden aan kunstenaars. Goddank. Want dat betekende het einde van de louter statische staatshoofdjes met krullerige lijstrandjes en bracht frisse ideeën. Daar zijn veel mooie voorbeelden van te geven, maar dat gebeurt hier niet. Want de selectie uit 60 jaar experimentele vormgeving en brave boodschappen is wel erg beperkt, wat de sexyheid allerminst ten goede komt. Het is eerder aandoenlijk, dat gepriegel in het mini.

Want hoe groot ontwerp je eigenlijk een postzegel? 2,5 bij 1,5 cm? Of op A4-formaat? De zegel van Peter Struycken uit 1981 is misschien wel de allerbekendste; het gestippelde Beatrixportret in veertien zoetsappige pasteltinten. In het museum hangt de Struycken ook uitvergroot, ineens wel een enorme hoeveelheid stippels. Je ziet het direct, dit is ontworpen om te triomferen op klein formaat.

De indrukwekkendste miniaturist is Auke de Vries, die het heeft gepresteerd om twintig variaties te tekenen voor de postzegel voor de Koninklijke Nederlandse Schaatsenrijders Bond (1982) – op werkelijke grootte. Hun weergave op de expositie visualiseert fraai zijn denkproces – met steeds verschillende uitsneden, standpunten en de zoektocht naar het plekje voor de typografie. Tegenwoordig op de computer een koud kunstje, vroeger vakwerk met de hand. Uiteindelijk is niet de mooiste tot de officiële postzegel gekozen, maar dat is weer een andere discussie.

Ook van Auke de Vries zijn de vies-drabbig geschilderde schelpen: minivoorstudies voor de zomerzegels voor 1967. Maar de zegel die uiteindelijk in productie is genomen, een krab tegen een oranje streepjes achtergrond is juist weer een verkleining van een groter geschilderd exemplaar. Dat maakt het resultaat meteen veel grafischer en cleaner; alsof het is strakgetrokken. Jammer. Deze man kan het in het klein, waarom doet hij dat dan niet? Overigens hangt er ook autonoom werk van de kunstenaars tussen de schetsen en drukvellen. Misschien om aan te geven dat de kunstenaar ook een groot doek weet vol te schilderen?

Rineke Dijkstra daarentegen moet je groot zien. De gezichtsuitdrukkingen en houdingen van haar modellen máken de foto, en daar blijft niks van over in het klein. Om van haar portretfoto’s een postzegel te maken, in 1996, slaat dus nergens op. Het wordt truttig en nietszeggend. Helemaal mis.

Ook mis, maar om een andere reden, is de iao-zegel (50 jaar internationale arbeidsorganisatie) (1969) van Jurriaan Schrofer. Ongelooflijk, wat een prachtig ontwerp. En op groot formaat zie je het titanenwerk: duizenden wrijflettertjes minutieus strak uitgelijnd in verschillende diktes (alleen de ‘E’ is er al in tien variaties) vormen tezamen een tweede laag: de letters iao. Groot overheersen de losse letters waar alles uit opgebouwd is, maar verkleind zie je alleen nog ‘iao’ en is de achtergrond een vaag veegsel geworden. Zo mislukte zijn grap geheel. Ik zou zeggen: ga posters maken, veel beter.

De leukste grap is natuurlijk Karel Appel die we woest aan het werk zien op een historische video van Jan Vrijman en Ed van der Elsken uit 1961. Appel is in gevecht met een fiks doek, gefilmd door een gaatje erin, en smeert kwistig met kilo’s verf. Naast de video hangt zijn recente postzegel, uit 2006, vlak voor zijn dood. Twee figuurtjes in dunne potloodlijnen, rood en blauw, tegen een witte achtergrond. Voilà. Stel je voor dat hij zijn woest geschilder had verkleind tot 2 bij 3 cm, zoals Rineke Dijkstra’s foto.

Nee, Appel snapte het: een postzegel is best wel klein.

Tentoonstelling Kunst per Post, Museum Escher in het Paleis. T/m 10 december, Lange Voorhout 74, Di t/m zo, 11 tot 17 uur, www.escherinhetpaleis.nl of 85940 naar 7585.