De menselijkheid van Saddam

Laatst keek ik naar 21 Grams, een film van de Mexicaanse regisseur Alejandro Gonzáles Iñárritu en de schrijver Guillermo Arriaga. Zowel in deze speelfilm als in zijn nieuwste productie Babel – die sinds vorige week in de bioscopen draait – speelt de verbondenheid tussen mensen een grote rol. In 21 Grams komen de levens van drie mensen samen doordat de ex-crimineel Jack Jordan (gespeeld door Benicio del Toro) per ongeluk de echtgenoot en twee kinderen van Christina Peck (Naomi Watts) doodrijdt. Het hart van de man wordt aan de zieke Paul Rivers (Sean Penn) gedoneerd.

Rivers gaat op zoek naar de identiteit van de donor en leert Christina kennen. Met haar gaat hij achter Jordan aan. Als Rivers oog in oog met zijn tegenstander komt, blijkt hij niet in staat hem te doden. Jordan wil niets liever dan vergeving krijgen. Hij is de gekwelde ziel, de man die verlossing zoekt voor zijn ongewilde daad en niet weet hoe hij deze moet krijgen. Hij begrijpt niet waarom juist God hem moest uitkiezen om een ander te doden.

Premier Balkenende toonde deze week begrip voor het doodvonnis dat afgelopen maandag werd uitgesproken tegen de Iraakse ex-dictator Saddam Hussein. Inmiddels begint de Iraakse dictator zelf verschijnselen van berouw te tonen. Gisteren riep hij op tot verzoening met de woorden: „Ik roep alle Irakezen, Arabieren en Koerden op om te vergeven, te verzoenen en elkaar de hand te schudden.” Moet zo iemand toch voor het vuurpeloton of aan de galg? De Zuid-Afrikaanse schrijfster Antjie Krog zou het afraden. „Een mens is een mens door andere mensen”, verkondigde Krog vorige week in de Van der Leeuw-lezing die zij in Groningen uitsprak. Ze benadrukte het belang van ubuntu – de onderlinge verbondenheid tussen mensen. Als voorbeeld nam ze het verhaal van de Zuid-Afrikaanse Cynthia Ngewu wier zoon onder het apartheidsregime werd vermoord door de veiligheidspolitie. Voor de Waarheids- en Verzoeningscommissie, opgericht na de val van het regime, zou deze vrouw de berouwvolle moordenaar van haar zoon met de volgende woorden zijn daad hebben vergeven: „[...] Als het wil zeggen dat hij weer mens wordt, deze man, zodat ik, zodat wij allemaal onze menselijkheid terugkrijgen, dan ben ik het ermee eens.”

Krogs relaas over ubuntu deed me denken aan 21 Grams. Wat als Christina Jordan zijn daad kan vergeven? Volgens Krog is er een manier om mensen, die worden gekweld door schuld, te verlichten. Door in gesprek te gaan met de ander kan die ander voor schuldverlichting zorgen. In het geval Ngewu zou zij hebben ingezien dat de moordenaar in staat was haar kind te vermoorden omdat hij elke menselijkheid had verloren. Ze begreep dat de dader die haar vergiffenis vroeg zijn menselijkheid probeerde te herwinnen.

Zou hetzelfde kunnen opgaan voor de emotioneel wankelende Saddam? Misschien moet hij voor een Iraakse Waarheids- en Verzoeningscomissie verschijnen. Als hij eindeloos wordt geconfronteerd met het verdriet van de overlevenden van zijn slachtoffers gaat hij misschien de ware betekenis van ubuntu inzien. Wellicht vraagt hij dan niet dat anderen elkaar de hand reiken maar reikt hij zelf zijn hand uit.

De vraag blijft: wordt Saddam, zoals het geval is bij Jordan, gekweld door schuldgevoelens? Hij heeft bewust opdracht gegeven om mensen te laten vermoorden. Is hij misschien niet eerder een soort Adolf Eichmann over wiens gedrag de filosofe Hannah Arendt schreef dat hij leed aan „een merkwaardig, heel authentiek onvermogen om na te denken”? Bestaan er mensen die geen geweten hebben of die weigeren de innerlijke stem van hun geweten te laten spreken? Als dat zo is, moet Saddam, net als de bureaumoordenaar uit nazi-Duitsland, de doodstraf krijgen. Maar dat impliceert dat wij hem niet als mens zien. Want alleen een monster heeft geen geweten.

Rosan Hollak

woensdag@nrc.nl