Amerikaans gezinde plaaggeest

Jean-Jacques Servan-Schreiber, oprichter van het weekblad l’Express, was een toonbeeld van het moderne Frankrijk. Als politicus had hij weinig succes.

Een grand patron de la presse, politicus met een vernieuwende stijl, briljant essayist. President Chirac reageerde gisteren met plechtige loftuitingen op het overlijden van de 82-jarige Jean-Jacques Servan-Schreiber.

Dertig jaar geleden had diezelfde Chirac, toen minister onder president Pompidou, maar één 17de eeuwse toneelbijnaam nodig om hem te karakteriseren: ‘turlupin’, een non-conformistische plaaggeest. In die tijd was JJSS, zoals Servan-Schreiber toen genoemd werd, op het hoogtepunt van zijn roem. Tot ver buiten eigen land, en ook in Nederland, gold hij in de jaren zestig en zeventig als een toonbeeld van het open, moderne, pro-Amerikaanse, kortom het andere Frankrijk, dat lang in de schaduw verkeerde van generaal De Gaulle.

Met weekblad l’Express, dat hij in 1953 oprichtte, legde Servan-Schreiber de basis voor die reputatie. Hij was afkomstig uit een familie van persbaronnen, eigenaar van de zakenkrant Les Echos. Van l’Express maakte hij een platform van anti-Gaullistische intellectuelen (Sartre, Camus) en politici (onder wie Mitterrand). In de jaren zestig groeide l’Express uit tot het eerste Franse nieuwsmagazine, naar voorbeeld van Time.

Amerika was ook in andere opzichten de inspiratiebron van Servan-Schreiber. Als essayist boekte hij in 1967 wereldwijd succes met zijn essay Le Défi Américain, waarin hij Europa aanspoorde te reageren op de elektronische nieuwe tijd die aan de overzijde van de Atlantische Oceaan werd voorbereid.

Begin jaren zeventig richtte JJSS zich op een toekomst als politiek leider. Hij werd na 1970 een van de leiders van de centrum-linkse radicale partij en profileerde zich als een visionaire hervormer met een moderne stijl. Gaullisten noemden hem spottend ‘notre Kennedillon’ – een Frans John F. Kennedietje.

Die belofte loste hij niet in. JJSS wilde te snel te veel, zeggen zijn biografen. Nadat hij eerst met een flitsende ‘Amerikaanse’ campagne een eigen electorale basis in Lotharingen had veroverd, probeerde hij elders, in Bordeaux, burgemeester te worden. Zonder succes.

Toen zijn vriend Valéry Giscard d’Estaing in 1974 president werd bleef JJSS niet langer dan twaalf dagen aan als minister van Hervorming, in de regering van premier Chirac. Hij stapte op omdat hij het niet eens was met diens nucleaire politiek.

Eind jaren zeventig nam Servan-Schreiber geleidelijk afscheid van het Franse publieke leven. Hij verkocht l’Express, trad nog af en toe op als adviseur van Mitterrand, en verhuisde naar Pittsburgh. Tot midden jaren negentig bleef hij als universitair docent actief in het hart van de technologische revolutie – in de VS.