Niemand maakt zich nog druk over West-Sahara

Marokko viert vandaag de inlijving in 1975 van de Westelijke Sahara. Nog steeds is deze vroegere Spaanse kolonie een kruitvat volgens de Verenigde Naties.

Met een vlaggenzee op de centrale Mohammed V boulevard in Rabat en met feestelijke toespraken wordt vandaag in Marokko de 31ste verjaardag van de ‘Groene Mars’ gevierd. Op 6 november 1975 wandelde de toenmalige koning Hassan II aan het hoofd van 350.000 van zijn onderdanen de Westelijke Sahara binnen en lijfde deze vroegere Spaanse kolonie in. Sindsdien staat de soevereiniteit over het gebied in Marokko niet meer ter discussie.

Binnen de Verenigde Naties, die toezicht houden op deze laatste dekolonisatie ter wereld, is de stemming aanmerkelijk minder feestelijk. In een rapportage van de Nederlandse topdiplomaat Peter van Walsum, sinds twee jaar de speciaal gezant van de VN-secretaris-generaal, wordt op opmerkelijk directe wijze gewaarschuwd dat de oorlog in de Westelijke Sahara opnieuw kan uitbreken als de huidige impasse niet wordt doorbroken. Het referendum waarin de bevolking volgens een VN-besluit uit 1966 haar eigen toekomst mag bepalen, is nog steeds niet gehouden. De partijen zijn het er nog altijd niet over eens wie mag stemmen en waarover.

De ingrediënten van de impasse: honderdduizenden West-Saharaanse vluchtelingen leiden een grotendeels vergeten bestaan in de opvangkampen over de grens met Algerije. Die staan onder leiding van het Polisario Front, een op communistische leest geschoeide onafhankelijkheidsbeweging die in het gebied de Saharaanse Arabische Democratische Republiek heeft uitgeroepen. Na een bloedige woestijnoorlog met Marokko besloten de partijen in 1991 tot een wapenstilstand. Polisario trok zich terug in Algerije. Marokko bouwde dwars door de woestijn de Muur: 2.000 kilometer zandwallen, prikkeldraadversperring en landmijnen om Polisario buiten te houden. De MINURSO-troepen van de VN houden toezicht op de wapenstilstand, de speciale VN-afgezant bereidt in naam het referendum voor.

De voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker lanceerde als de voorganger van Van Walsum jarenlang tevergeefs het ene na het andere voorstel voor een referendum. Na 15 jaar onderhandelen is het zelfs onmogelijk om de partijen aan de onderhandelingstafel te krijgen. Marokko eist vooraf dat zijn zeggenschap over het gebied wordt erkend. Polisario meent dat de onafhankelijkheid van de Westelijke Sahara niet ter discussie staat.

Uit de tekst van het rapport dat Van Walsum voorbereidde, spreekt een diplomatieke verharding waarbij de partijen worden gedwongen een keuze te maken. Wil Polisario dat de impasse in de woestijn eindeloos voortduurt, of uiteindelijk toch onderhandelingen zonder voorwaarden vooraf? De impasse, antwoorden de Polisario-onderhandelaars koppig, waarbij de VN expliciet concluderen dat dit op termijn kan eindigen in het oppakken van de wapens: er groeit een nieuwe generatie in de vluchtelingenkampen op die het wachten in de steenwoestijn meer dan beu is.

Tot dusver is het eindeloos traineren van het referendum vooral in het voordeel van Marokko, dat ieder jaar steviger in het zadel zit in de Westelijke Sahara. Steeds meer Marokkanen uit het noorden vestigen zich in het gebied en miljarden euro’s worden geïnvesteerd in de visvangst en de fosfaatwinning. Ook Marokko’s regionale aartsvijand Algerije heeft geen haast met een oplossing van het conflict. Polisario bewijst immers zijn nut: als het de Algerijnse leiders een stok nodig hebben om Marokko te slaan, wordt steevast het zelfbeschikkingsrecht van de Saharanen breed onder de aandacht gebracht. En zo lang er geen olie gevonden is in het gebied, staat de Westelijke Sahara niet al te hoog op de internationale agenda.

De prijs hiervoor wordt vooral betaald door de Saharanen zelf. Uit de Polisario-kampen druppelt sporadisch nieuws naar buiten over opstandjes tegen Polisario-leider Mohammed Abdelaziz. Tegenstanders hekelen het gebrek aan democratie en de corruptie onder een hechte kliek aan families. Ook Marokko kampt met opstanden. Protesten van Polisario-aanhangers in de Westelijke Sahara worden met geweld neergeslagen door veiligheidstroepen. Regelmatig worden Saharanen zomaar opgepakt of tot lange celstraffen veroordeeld. Vorige maand saboteerden opstandelingen het fosfaattransport naar Laayoune.

De Marokkaanse koning Mohammed VI stuurt steeds vaster aan op een plan voor een autonome Westelijke Sahara onder Marokkaanse vleugels. Een aparte commissie is van stal gehaald om de plannen hiervoor uit te werken. De Amerikaanse VN-ambassadeur Bolton heeft al korzelig laten weten dat Marokko haast moet maken. De VS hebben geen haast zolang de situatie rond de Westelijke Sahara geen gevaar voor destabilisatie in de regio inhoudt. Maar ook aan het geduld van Marokko’s belangrijkste bondgenoot lijkt langzaam aan een eind te komen.