Marktwerking in de thuiszorg is bedoeld voor de ambtenaren, niet voor de klanten

In de thuiszorg kan je beter niet van de onvoorspelbare overheid afhankelijk zijn, ontdekt Maarten Huygen.

Stel iemand heeft een oplettende huishoudster over wie hij tevreden is. Komt vaak voor. Vervolgens wordt die huishoudster ontslagen en krijgt de klant er één of meer onbekende schoonmakers voor in de plaats. Is dat marktwerking? Wel voor de gemeentefunctionaris die geld uitspaart op de thuiszorg, maar in ieder geval niet voor de klant om wie het draait. Die wil zijn vertrouwde hulp terug. Veel Friese dorpen, Zwolle, Haarlem, Ridderkerk en een groot aantal andere steden gaan het toch zo regelen onder de naam ‘marktwerking’.

Pas nu beginnen de gevolgen te dagen bij bejaarden en hun vertrouwde hulpen die afscheid moeten nemen van elkaar. Mensen die onderling aan één woord genoeg hadden. De marktwerking geldt niet voor hen. Maar de nieuwe thuiszorgbedrijven die met goedkopere schoonmaakkrachten moeten werken, zijn al aangenomen, dus het valt het niet meer terug te draaien zonder processen en schadeclaims. De les is dat je als verlener of ontvanger van zorg beter niet van de overheid afhankelijk kunt zijn, want die wil elk jaar wat anders. Dat geldt voor alles wat ‘gratis’ is, ook voor crèches.

In Zwolle was afgelopen maandagavond een woedende demonstratie van minstens 260 vaste en 250 losse medewerkers van het thuiszorgbedrijf Icare bij wie collectief ontslag boven het hoofd hangt. Drie nieuwe bedrijven van buiten mogen er de zorg opnieuw inrichten. Sommigen krijgen daar misschien een baan met alle premies en pensioenvoorzieningen voor terug, maar de meesten worden waarschijnlijk gedegradeerd tot werker voor eigen rekening. Meer zit er niet in, want er is maar voor 14,50 bruto per uur ingeschreven. „Ik woon alleen. Dit is mijn boterham”, zegt thuiszorgwerkster Ankie Butink (55) die nu nog 1.060 euro per maand netto krijgt. Het toch al zo weinig geliefde vak wordt er niet populairder door.

De Wet maatschappelijke ondersteuning legt per 1 januari de verantwoordelijkheid voor de thuiszorg bij de gemeenten. Die moeten rondkomen met het prijspeil van 2005. Bij de aanbesteding in Zwolle is de prijs het belangrijkst geweest. De verliezer Icare maakt in een kort geding tegen de gemeente bezwaar tegen de korte overgangsperiode.

In de Zwolse stichting Driezorg met elf woon- en zorgcentra voor ruim 1.200 bejaarden in de stad is de klap hard aangekomen. Daar is veel geld besteed aan nieuwe voorzieningen die deels ongebruikt blijven. Daar staat het werk van 75 huishoudelijke hulpen die voor Driezorg in dienst van Icare werken op het spel. De directeur, Wim Brave, verzint nu een list om hen toch in dienst te houden. De getroffen thuiszorgers maken niet alleen schoon maar ze openen ook de ijskast om te kijken of de leverworst niet is beschimmeld en ze houden de gezondheid van hun hoogbejaarde cliënten in de gaten. Die taken worden gesplitst, dat is goedkoper. De bejaarden kunnen wel bij de gemeente een persoonsgebonden budget aanvragen om deels voor hun oude thuiszorger te betalen, maar velen zijn daar niet toe in staat. De staf van Brave wil dat papierwerk voor hen doen. Dan is Driezorg niet meer afhankelijk van het aanbestedingscircus dat elke drie jaar opnieuw begint.

Voor Brave zijn dit soort veranderingen routine. Jarenlang heeft hij zijn nieuwe zorgcentrum kunnen uitbouwen met luxe aanleunwoningen, verzorgingstehuizen, verpleegtehuizen, een theater, een kapper, een biljartkamer. Bewoners met weinig geld profiteren mee van voorzieningen voor dure woningen. Hij is er al lang aan gewend dat elk nieuw kabinet of bestuur het roer helemaal omgooit, zodat hij nieuwe listen moet verzinnen. „De maatschappij stelt hogere eisen”, verzucht hij. „Ze krijgen om de zoveel jaar een snellere computer voor minder geld. Ze willen ook dat we bij de zorg voor minder geld er even een extra geheugen bij plaatsen maar dat kan niet.” Het gevolg is een gigantische bezuinigingsbureaucratie, die slechts in schijn meer biedt voor minder geld maar in werkelijkheid in de voorzieningen hakt. Volgens Brave komt van elke euro die wordt uitgegeven slechts 60 cent bij de zorg terecht. De overhead is enorm.

Een aanbesteding is zo’n bureaucratische omweg met pagina’s lange bestekken, arbeidsintensieve inschrijvingen met veel bewijsstukken en onderlinge vergelijkingen. Zeker, bezuinigen is soms nodig, maar het moet eenvoudiger en geleidelijker kunnen. Voor openbaar vervoer is een aanbesteding voorstelbaar, omdat niet iedere passagier zijn eigen bus kan bestellen. Maar er zijn duizenden thuiszorgers uit wie valt te kiezen. Arnhem en Amsterdam zijn daarom niet aan aanbestedingen begonnen. In Goes kunnen bejaarden kiezen tussen veel zorgbedrijven.

De managers en coördinatoren van de zorgbedrijven worden niet getroffen door de aanbestedingscyclus. Wat Icare in Zwolle verliest kan het elders weer binnenhalen, in Ridderkerk bijvoorbeeld. Over drie jaar kunnen ze opnieuw bieden in Zwolle. Zorgbedrijven worden grote administratieve diensten die over het hele land mensen ontslaan of opnieuw aannemen. Waarom laten ze de thuiszorgwerkers niet zitten en besteden ze de managers aan? Die kunnen snijden in de eigen overhead. Een bestuurder van Icare kreeg vorig jaar een vertrekpremie van bijna 1 miljoen euro. Met dat bedrag kunnen 80.000 thuiszorguren worden gefinancierd.

De aanbestedende wethouder in Zwolle komt van de PvdA, dus voor de SP is het vrij scoren onder ontslagen thuiszorgwerkers met wie de partij goed contact houdt. De patiënt die niet van de grillen van de overheid afhankelijk wil zijn, kan het beste de thuiszorg zelf betalen of familie inschakelen. Of bij een talentvolle zorgondernemer gaan wonen die creatief met de regels omspringt. Dat zal steeds meer gebeuren. Iedereen die wel eens een aanvraag voor ‘gratis’ thuiszorg heeft gedaan, wordt dol van de vele kantoren die zijn verschanst achter internetsites en 0900 nummers en die dan op één lijn moeten komen. Steeds meer mensen zullen dat vermijden. Zo wordt er – zij het omslachtig – publiek geld gespaard. Wie het geld of de hulpvaardige familie niet heeft, kan het beste verhuizen naar Goes, Arnhem of Amsterdam. Totdat daar wordt ingegrepen.