'IK WIL EEN DOODNORMALE PREMIER ZIJN'

Wie wordt de nieuwe premier van Nederland? Wouter Bos of toch weer Jan Peter Balkenende?

Na de dramatische vrije val van de PvdA in mei 2002 is Bos erin geslaagd de partij weer snel uit het dal te laten klimmen. Hij is modern, jong en begeeft zich graag onder gewone mensen.

Nederland kan zoveel beter, denkt Bos. Maar hij lijkt niet van plan het roer radicaal om te gooien.

Profiel van een politiek leider, die droomt van het charisma van Clinton, maar de schijnwerpers schuwt.

In de tijd dat Joop den Uyl partijleider was van de PvdA kwam Jone Bos 'zingend en marcherend' thuis van de partijcongressen. Jone Bos is de vader van Wouter Bos, die nu de PvdA leidt. Hoe kwam zijn vader thuis van congressen ná Den Uyl? 'Dat weet ik niet', zegt Arnoud Bos, de broer van Wouter Bos. 'Toen was ik het huis al uit. Daar kom ik mooi van af, toch?'

In december 2003 zit NRC Handelsblad-redacteur Raymond van den Boogaard in de trein naar Amsterdam, na een PvdA-congres in Groningen. Wouter Bos is dan al een jaar politiek leider. Vóór hem zit Saskia Noorman-den Uyl, Tweede-Kamerlid voor de PvdA. Een man loopt langs, hij ziet haar en begint een praatje. Wouter had een goeie speech, zegt hij. Maar de bevlogenheid van haar vader, de bezieling van toen - die zag je nu niet meer.

De man in de trein, zegt Saskia Noorman-den Uyl later, was Jone Bos.

Joop den Uyl is een voorbeeld voor Wouter Bos, omdat Den Uyl de gewone problemen van gewone mensen wilde oplossen. Dat wil hij ook. 'Je staat altijd onder druk om met een visionaire lijn te komen', zegt hij tijdens een gesprek in zijn werkkamer in Den Haag, een paar dagen voor prinsjesdag. 'Maar het gaat éérst om de gewone dingen.'

Wouter Bos heeft nog een voorbeeld: de Amerikaanse oud-president Bill Clinton. 'Zoals Clinton sprak over problemen van mensen en hoe hij daarmee om wilde gaan - het is echt fantastisch als je dat kunt. Door de zwarten werd hij gezien als één van hen.' Clinton, zegt Bos ook, was een van de eerste moderne leiders, in een tijd dat de marges voor politieke keuzes smaller werden. 'Kijk naar de sp, die nu ook wil dat Nederland lid blijft van de navo.' Clinton kon mensen 'motiveren en meenemen'. En Clinton, zegt Bos, had charisma. 'Ik hoorde een keer een verhaal over hem. Hij reed in een auto langs een menigte. Daarna dacht iedereen in die menigte dat Clinton naar hém had gekeken.'

Wouter Bos zou heel tevreden zijn, zegt hij, als hij 'maar een splintertje daarvan' zou kunnen bereiken.

Medewerkers van Bos hadden al eerder gezegd: 'Lees de speeches van Clinton en je ziet waardoor Wouter zich laat inspireren.' Zijn favoriete film, zeiden ze, is Primary Colors - over Bill Clinton, met John Travolta in de hoofdrol. Clinton organiseerde Town Hall Meetings om met mensen te praten over onderwerpen die hij belangrijk vond: rassendiscriminatie, gezondheidszorg, buitenlands beleid. Wouter Bos had vorig jaar, en ook nog begin dit jaar, de serie Wouter Ontmoet: bijeenkomsten met docenten, ondernemers, verpleegkundigen, vrouwen, kunstenaars. Net als Clinton liep hij rond met een microfoon en stelde vragen.

En als Clinton iets had gezegd en op een reactie wachtte, kneep hij zijn lippen op elkaar. Dat doet Wouter Bos ook. 'Dat is heel erg, ja. Ik zag het hem doen en ik zag het bij mezelf. Kennelijk doe je dat als je een houding nodig hebt, kennelijk ligt het fysiek voor de hand. Je kunt niet met je mond open gaan zitten.' Minder dik

Op een ochtend in september is Wouter Bos op bezoek in woonzorgcentrum Archipel in Almere. Hij presenteert het 'Noodplan Verpleeghuiszorg' dat hoort bij het verkiezingsprogramma van zijn partij. 'Wouter Bos', zegt hij als hij bewoners een hand geeft. 'Ik weet heus wel hoe jij heet', zegt een vrouw. Ze trekt hem naar zich toe, ze is klein en ze hoort slecht. Bos bukt zich. 'Ik heb van mijn moeder geleerd dat ik me altijd moet voorstellen. Dus dat doe ik.'

Bos gaat aan een tafel zitten met bewoners die koffie drinken, hij vraagt waar ze vandaan komen, hoe ze in Almere zijn terechtgekomen. Hij vertelt wat mensen meestal tegen hem zeggen als ze hem zien: dat hij in het echt minder dik is dan op televisie. Het gaat deze ochtend niet over de aow, waarvan de PvdA vindt dat ouderen eraan moeten gaan meebetalen. cda en vvd noemen dat idee de 'Bosbelasting'. Ze zeggen: 'Met Bos ben je de klos als je oud bent'.

De volgende ochtend spreekt Wouter Bos op de Dag van de Kenniseconomie, in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. In de zaal zitten wetenschappers en ondernemers. Bos zegt dat het Innovatieplatform, waar minister-president Jan Peter Balkenende voorzitter van is, is mislukt. De bedoeling was dat de Nederlandse economie zou vernieuwen en daardoor sterker zou worden. Maar het platform, zegt Bos, is een 'adviesmachine', een 'poldermolen', een 'papierproducent waar de houtindustrie haar vingers bij aflikt'. Niemand lacht.

Bos noemt ook Joop den Uyl. Die dacht wel eens, zegt hij, dat de economie maakbaar was en de vooruitgang moest worden afgeremd. 'In de jaren zeventig pleitte hij voor een automatiseringsheffing. Bedrijven die investeerden in computers moesten een boete betalen, omdat ze werkeloosheid veroorzaakten. Dat zal je nu niet meer zo snel in ons verkiezingsprogramma aantreffen.'

Bos verspreekt zich een paar keer. Na zijn toespraak wacht hij niet tot het applaus is afgelopen. Hij gaat snel zitten. De jongen van de organisatie die al minutenlang klaar stond met bloemen, doet een paar stappen naar het podium. Dan gaat hij ook maar zitten.

Later die dag, in zijn werkkamer in Den Haag, zegt Wouter Bos dat het publiek 's ochtends ook nauwelijks reageerde op de andere gastsprekers. En hij zegt dat hij geen tijd had gehad om zijn toespraak zelf te schrijven. 'Ik moest zinnen uitspreken die niet helemaal van mij waren.' En waarom hij zo snel ging zitten? 'Dat had te maken met het publiek. Ik zit liever aan de koffietafel met oude mensen te beppen, ik sta liever op een markt om campagne te voeren. Ik moet een paar drempels over om zo'n podium op te gaan, naar een eenzame lessenaar. Dat zal de oude calvinist in mij wel zijn. En ik kan niet goed tegen applaus. Dan hoor ik de stem van mijn moeder: je moet niet denken dat je belangrijk bent.' Er zijn, zegt Bos dan, een 'paar dingen' van zijn vak die hij niet makkelijk vindt. 'Eén is dat mensen alles van je willen weten. Het andere is dat mensen tegen je op kijken.' Alleen op partijcongressen is het anders, zegt hij. 'Dan ben ik de leider. Zonder terughoudendheid. Dan wil ik mensen inspireren, want dan gaat het om het clubgevoel. Maar bij zo'n zaal als vanochtend? Negenennegentig procent van die mensen kende ik niet.'

De man in het bos

Wouter Bos (43) studeerde politicologie en economie. Hij werkte negen jaar als beleidsadviseur en manager bij Shell - in Rotterdam, Boekarest, Hongkong en Londen. In het voorjaar van 1998 werd hij Kamerlid, twee jaar later staatssecretaris van Financiën en sinds november 2002 is hij partijleider. Bij de verkiezingen van mei 2002, net na de dood van Pim Fortuyn, verloor de PvdA 22 zetels, er bleven er 23 over. Onder leiding van Bos haalde de PvdA het jaar daarna 42 zetels, twee minder dan het cda.

In zijn boek Dit land kan zoveel beter, van eind vorig jaar, schrijft Bos hoe hij koos voor de politiek, in de tijd dat hij manager was bij Shell. Tijdens een vakantie in Tibet had hij op televisie een reclamefilm gezien van een Zwitserse bank. Een man las een gedicht voor van de Amerikaan Robert Frost. Het heette The Road Not Taken en het ging over een man in een bos die een weg moest kiezen. Hij koos the one less travelled by. Wouter Bos in zijn boek: 'Net als de man in het bos van Frost kon ik allerlei redenen verzinnen om het niet te doen of nog niet te doen.' En: 'Net als de man in dat bos zette ik de stap uiteindelijk toch.'

Jone Bos, de vader van Wouter Bos, had ook Kamerlid willen worden voor de PvdA. Ook hij had eerst negen jaar in het bedrijfsleven gewerkt. Hij vond, net als later zijn zoon, dat je dat 'van binnenuit' moest kennen voordat je er iets over zei. Daarna werd hij directeur van icco, een protestants-christelijke organisatie voor ontwikkelingssamenwerking. Hij haalde de acte mo Staatsinrichting en zijn doctoraal politicologie om zich, zoals hij zelf zegt, 'toe te rusten' voor het politieke werk.

In die tijd, begin jaren zeventig, werden Kamerleden voor de PvdA gekozen door gewesten. De tegenkandidaat van Jone Bos in Utrecht was Hein Roethof. Jone Bos: 'In mijn herinnering verloor ik met 30 tegen 35 stemmen. Een vraag van de leden was of wij de ddr wilden erkennen. Roethof zei: 'Met gesloten ogen aanvaard ik de ddr.' Ik zei: 'Op het moment dat onze grote partijgenoot Willy Brandt zegt dat we dat moeten doen, doen we het. Geen minuut eerder.' Dat was in die tijd een rechts antwoord.'

Wouter Bos zegt dat hij graag zoekt naar nieuwe formuleringen voor ideeën. Maar zijn adviseurs vinden dat hij niet bang moet zijn voor herhaling - die maakt de boodschap sterker. Dus zegt Bos vaak dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen. Want hij is 'oersociaal-democratisch'. Maar hij wil niet 'soft' zijn. 'Wie de kantjes ervan afloopt of de boel flest, komt bij ons van een koude kermis thuis.'

In Dit land kan zoveel beter beschrijft hij zijn grootste zorg over Nederland: de saamhorigheid verdwijnt, er ontstaat een 'nieuw proletariaat' van vooral migranten en de middenklasse denkt dat solidariteit is bedoeld voor wie ziek, zwak en misselijk is - en die middenklasse denkt niet meer dat iedereen ziek, zwak en misselijk kan worden. Door de globalisering zal dat veranderen, denkt Bos.

Iedereen kan zijn baan kwijtraken. Maar daarmee is er nog geen 'lotsverbondenheid' met lagere klassen. Bos wil dat Nederlanders de waarden die hun dierbaar zijn steviger gaan verdedigen, en dat nieuwkomers leren wat die Nederlandse waarden zijn.

Als Wouter Bos na de verkiezingen minister-president wordt wil hij dat 'de doodnormale dingen' goed geregeld zijn. Mensen moeten hun kinderen veilig naar school kunnen laten gaan, ouderen moeten het goed hebben in een verpleeghuis. Bos wil ook een 'doodnormale minister-president' zijn. 'Die doen het het beste in Nederland.'

Likable flaw

Otto van der Harst, directeur van een communicatieadviesbureau in Amsterdam en een vriend van Wouter Bos, zei in 2003 in de VPRO-documentaire 'Wouter' dat Bos een likable flaw mist. Een tekortkoming, iets eigenaardigs wat hem menselijk maakt en daardoor aardiger. Den Uyl had verkreukelde pakken, Winston Churchill dronk te veel - zoiets.

Wouter Bos wil de slimste en de beste zijn. 'Dat wás hij ook altijd', zegt zijn vader. Op de lagere school sloeg hij een klas over, hij deed twee studies tegelijk en studeerde cum laude af. Logisch, vindt zijn vader, dat je geen fouten wilt maken als er zo veel goed gaat.

Otto van der Harst, die samen met Wouter Bos politicologie studeerde aan de vu, denkt dat mensen die drang naar perfectie niet begrijpen. 'Ze denken dat het gemaakt is.' Als student was Bos volgens Van der Harst een 'bleu, jong jochie'. 'Zeer spitsvondig, alert, en voor de duvel niet bang.'

In 2001 zei Bos in het weekblad Nieuwe Revu dat 'de voortdurende demonstratie' van wat hij kon niet alleen te maken had met de wil om zich af te zetten tegen 'die ontzaglijk richtinggevende vader'. 'Er is nog iets. Tot en met de middelbare school was ik overal de jongste en de kleinste. En dan bedoel ik: verschrikkelijk jong en verschrikkelijk klein. Bovendien had ik een gigantische bril op m'n bakkes en een verkeerde scheiding in mijn haar.' En hij haalde hoge cijfers. 'Dan ben je de lul, dan word je gepest.' Op school werd zijn tas uit het raam gegooid, op de hockeyclub werd hij met zijn kleren aan onder de douche gezet.

In die tijd, zei hij, moet zich in hem 'een drang hebben genesteld' om aan de buiten- wereld te laten zien wat hij voorstelde.

Maar dan zonder applaus. Arnoud Bos zegt dat het misschien raar is dat hij en zijn broer allebei hebben gekozen voor een vak 'in de schijnwerpers', ook al is hun thuis - vooral door hun moeder - geleerd om bescheiden te zijn. Arnoud Bos is toneelspeler. 'Maar als we ons kunstje hebben gedaan, willen we snel wegwezen. Ik merk zelf dat dienstbare rollen het beste bij me passen.'

In Nieuwe Revu vertelde Wouter Bos ook over de scheiding van zijn ouders. Zijn zus zei later dat ze dat vervelend had gevonden. Op haar werk zeiden mensen: 'O, ging dat zo bij jullie?' Wouter Bos let nu beter op wat hij wel en niet zegt over zichzelf. Hij accepteert, zegt hij, dat mensen die hem hun vertrouwen geven, willen weten wat voor mens hij is. 'Maar ik heb grenzen. Die liggen bij mijn gezin.'

Op de dag dat de PvdA in Amsterdam het verkiezingsprogramma presenteerde, hadden veel Kamerleden hun kinderen bij zich. Dat was hun gevraagd. Het zou er goed uit zien op televisie - het verkiezingsprogramma ging vooral over kinderen. Maar de dochters van Bos waren er niet.

Op het verkiezingscongres van GroenLinks, eind september, rende de tweeling van Femke Halsema het podium op toen Halsema haar toespraak hield. Op het cda-congres, ook eind september, bedankte Balkenende zijn vrouw en zijn dochter. Wouter Bos, zegt Otto van der Harst, zal dat nooit doen. Ook niet als hij er veel extra stemmen door zou krijgen.

Door de telefoon zegt Jan Riezenkamp, oud-wethouder voor de PvdA in Rotterdam en oud-topambtenaar op het ministerie van ocw, dat hij alleen nog bekend lijkt te zijn als de ontdekker van Wouter Bos. 'Dat zal ook wel op mijn zerk komen te staan.' Is hij daar trots op? 'Dat hangt ervan af hoe het de komende tijd gaat.'

Maar als hij over Wouter Bos praat, in zijn huis in Rotterdam, blijkt uit alles dat Riezenkamp ongelofelijk trots is. Al was Bos er zonder Jan Riezenkamp natuurlijk ook wel gekomen. 'Maar dan wat later.'

Al jaren vóór zijn vakantie in Tibet zei Bos tegen Riezenkamp dat hij Kamerlid wilde worden. Het was begin jaren negentig, Bos werkte voor Shell in Roemenië. Riezenkamp, directeur-generaal Cultuur, was in Boekarest om te vertellen over het Nederlandse cultuurbeleid, op uitnodiging van de Roemeense regering. Ze spraken elkaar tijdens de receptie voor Koninginnedag op de Nederlandse ambassade. Riezenkamp was onder de indruk van Bos. 'Zoals hij keek, zoals hij aanwezig was.' Riezenkamp maakt een snuivend geluid als hij erover vertelt. Hij róók het. Dit was iemand.

Na de receptie belde Bos hem af en toe op en hij stuurde Riezenkamp de 'rondschrijfbrieven' voor zijn vrienden. In 1997 werd Riezenkamp gevraagd om lid te worden van de commissie-Dunning, die kandidaat-Kamerleden selecteerde voor de PvdA. Op de eerste vergadering noemde Riezenkamp de naam van Bos. Later bleek dat het helemaal niet de bedoeling was dat Riezenkamp lid werd van de commissie. 'Ze hadden bedacht dat ik daar als hoge ambtenaar niet in thuishoorde.' Maar de brief waarin dat stond was naar zijn huis in Rotterdam gestuurd dat tijdelijk onbewoonbaar was. Riezenkamp liet huiszwam weghalen. 'Als ik die brief wél had gezien, was ik niet op de vergadering geweest. Dan had ik Wouter niet genoemd. Nou ja, de rest is history.'

Bos kreeg plaats negenendertig van de kandidatenlijst. Twee jaar later, in 2000, trad Bram Peper af als minister van Binnenlandse Zaken, na de beschuldiging dat hij als burgemeester van Rotterdam had gesjoemeld met declaraties. Klaas de Vries, die minister was van Sociale Zaken, volgde Peper op en Willem Vermeend, staatssecretaris van Financiën, werd minister van Sociale Zaken. Wouter Bos nam de plaats in van Vermeend.

Na zijn beëdiging fietste hij langs bij Jan Riezenkamp. Samen keken ze naar het journaal. 'Wouter zei: 'Ik ben nog jong, hè?' Het klonk als Alice in Wonderland.'

Wijnkaart

De partij van Pim Fortuyn, de LPF, haalde bij de verkiezingen van mei 2002 26 zetels. PvdA-lijsttrekker Ad Melkert, die begin dat jaar op televisie een bijna fysieke afkeer had laten blijken van Fortuyn, trad af na het enorme verlies van zijn partij. Het kabinet dat daarna kwam, van cda, vvd en lpf, viel na 87 dagen door ruzies bij de lpf. Bij de verkiezingen van januari 2003 werd het cda net iets groter dan de PvdA van lijsttrekker Bos. De twee partijen onderhandelden over een nieuw kabinet. Joop Wijn, staatssecretaris van Economische Zaken voor het cda in het kabinet met vvd en lpf, deed de besprekingen over financiën. Wijn was een vriend van Wouter Bos. Een maand vóór de verkiezingen was hij ceremoniemeester geweest op de bruiloft van Bos.

Na tweeëneenhalve maand kwam het cda opeens met een voorstel voor bezuinigingen - op de awbz, de huursubsidie en de uitkeringen - die niet acceptabel waren voor de PvdA, en het cda wist dat. De lijst met bezuinigingsvoorstellen werd 'de wijnkaart' genoemd: Joop Wijn had ze bedacht.

Dat was meteen het eind van de onderhandelingen. Daarna kwam er een kabinet van cda, vvd en d66.

In de zomer van 2003 organiseerde de vrouw van Wouter Bos een surpriseparty voor zijn veertigste verjaardag. Joop Wijn was er, en ook Jan Riezenkamp. Bos was oprecht verrast geweest door het feest, zegt Riezenkamp. 'En Joop zei: Voor de tweede keer gefopt.'

Wouter Bos herinnert zich niet meer wat Wijn tegen hem zei op zijn verjaardag. Hij weet nog wel dat hij in april van dat jaar de TMF Award had uitgereikt aan Marco Borsato, voor zijn werk voor War Child. 'Op de afterparty stond ik naast Joop Wijn. Er kwam iemand op me af die zei: Wat ben jij genaaid, zeg, door die klootzakken van het cda.'

Bos wil niet zeggen of hij en Wijn, die nu minister is van Economische Zaken, het er later nog over hebben gehad. Hij zegt alleen dat ze nog wel vrienden zijn. En: 'We zijn er professioneel mee omgegaan. Maar ik heb ervan geleerd dat intensieve vriendschappen in de politiek ingewikkeld zijn.'

Bos leerde dat niet alleen door Joop Wijn. In de zomer van 2003 - hij was ruim een half jaar partijleider - was hij met een groep vrienden met vakantie op een Waddeneiland. Er waren collega's bij uit de PvdA-fractie. Ook de vrouwen van die collega's en de vrouw van Bos kenden elkaar. Er kwam, zegt Bos, 'enorm veel gesodemieter van'. Er werd geroddeld, collega's waren jaloers. Kamerlid Frank Heemskerk, die erbij was: 'Terwijl we toch vooral luiers aan het verschonen waren en Kolonisten van Catan speelden.'

Bos gaat niet meer op vakantie met collega's. Hij zal ook niet meer zeggen dat hij vrienden heeft in de fractie. 'Ik hou afstand. Later maak ik het wel weer goed, hoop ik.' Maar ook nu zijn er collega's die denken dat het anders is. 'Mensen blijven zich afvragen: wie zijn z'n tophorses? De kritiek op mijn voorgangers, Kok en Melkert, was dat ze een klein kringetje om zich heen hadden. Ik dacht dat collega's het zouden waarderen als je dat niet hebt.' Maar ze worden er onzeker van, zegt Bos. 'Als ik een speech voorbereid, of de politieke beschouwingen, wil ik van collega's honderd dingen horen. Daar kies ik dan misschien drie dingen uit die ik gebruik. Mensen worden onrustig als ze niet weten welke dat zijn. Maar niemand mag denken dat hij het alleenrecht heeft op die drie dingen.'

Eén keer in de twee of drie maanden eet Wouter Bos met een groep van zo'n acht mensen. Het is zijn klankbord, zegt Otto van der Harst, die er ook bij hoort. Ze bespreken de optredens van Bos, ze geven advies. Bos zegt alleen dàt hij zo'n groepje heeft, niet wie er in zitten. Hij heeft één vriend die hij zijn 'vertrouwenspersoon' noemt. Die belt hij als hij gespannen is, als hij twijfelt of zich onzeker voelt. 'Eén van de lastigste dingen in dit werk is dat iedereen naar jóú kijkt voor een inspirerende boodschap, ze willen hun energie aan jou ontlenen. Maar ik heb zelf ook wel eens een vraag. Ik moet ook bij iemand terecht kunnen.'

Hyves

Op internet, bij hyves, heeft Bos bijna 20.000 vrienden. Ze heten daar 'vriendjes' en ze sturen elkaar 'krabbels'. Aan hen vertelde hij deze zomer waar hij met vakantie was geweest, in de buurt van Perugia. Hij had met zijn dochter in het zwembad gespeeld en niet aan politiek gedacht. 'Heerlijk!'

Op prinsjesdag is een van zijn hyves-vrienden, Amiran Yaghout (17) uit Maastricht, in de Tweede Kamer. Hij won de prijsvraag van Bos: verzin een goed idee voor de verkiezingscampagne. Amiran had bedacht dat de PvdA een site zou moeten maken met een kaart waarop alle voedselbanken te zien zijn, zoals Albert Heijn doet met supermarkten. Door hem kwam het campagneteam op het idee voor de website 'checkdefeiten.nl', waar PvdA-politici reageren op uitspraken van collega's van andere partijen. Als beloning is Amiran nu de gast van Bos. Hij mag mee naar de Ridderzaal waar Beatrix de troonrede zal voorlezen.

Op de werkkamer van Bos praten ze over hyves, prinsjesdag, het bijbaantje van Amiran bij v&d, over school en de zachte g van Amiran. 'Dat vind ik niet altijd leuk.' Bos: 'Nee?' Amiran: 'In de randstad word je aangezien voor een Belg.' En hij komt uit Iran.

Amiran mag mee naar de fractievergadering van die ochtend. Ook andere Kamerleden hebben gasten bij zich. Bos stelt zijn gast voor als 'Armani' en hij vertelt over hyves. Hij zegt dat er 'komische taferelen' zullen ontstaan omdat nog niemand weet wat er in de Miljoenennota staat. Die is dit jaar voor het eerst niet van tevoren onder embargo aan de fractievoorzitters gegeven, omdat er vorige jaren al delen uit bekend werden vóór prinsjesdag. 'Ik moet wel meteen in debat met Verhagen en Rutte.' En er is aandacht voor Kamerlid Varina Tjon-A-Ten die een Creools gewaad draagt. Ze vertelt over de billendoek die erbij hoort. Daar droegen vrouwen vroeger een kussen onder, omdat ze niet aantrekkelijk wilden zijn voor hun meester. Ze zegt: 'En Creoolse vrouwen hebben al grote billen.' Kamerlid Luuk Blom roept: 'Dat was ons nog niet opgevallen.' Er wordt hard gelachen. Bos zegt: 'Na deze modeshow weet ik zeker dat het vandaag niet zal gaan over míjn kont.'

Drie dagen later, als de PvdA in Den Bosch de kandidaat-Kamerleden presenteert voor de verkiezingen, zegt Bos dat hij tijdens die frac- tievergadering gespannen was. In het weekend was de concept-kandidatenlijst uitgelekt en op de maandag vóór prinsjesdag had Bos gebeld met Kamerleden over hun plaats op de lijst. Dat waren soms moeilijke gesprekken. Mensen waren boos, teleurgesteld. Er waren ook Kamerleden die later vertelden dat ze hadden gehuild of dat ze Bos door de telefoon hadden uitgescholden. Hij kon in de stront zakken.

Bos zegt dat hij de afgelopen jaren 'twee of drie' prioriteiten had. Hij was 'het gezicht' van de partij. 'Ook omdat de media niemand anders accepteren dan mij.' En hij bemoeide zich 'heel erg' met de vernieuwing van de PvdA. Die moest, vond hij, opnieuw nadenken over de verzorgingsstaat, over immigratie en integratie, Europa. Bos vond ook dat de PvdA niet meer 'de partij van de gelijkheid' moest zijn, maar van de vrijheid. 'Daar heb ik controle over willen houden. Ik heb me veel minder beziggehouden met het managen van de fractie, de ruzietjes. Dat deden anderen.'

Er zijn Kamerleden, zegt Bos, die het geen probleem vinden om hun eigen gang te gaan, en dan wel 'op cruciale momenten' van hem 'een tik op de vingers' te krijgen. 'Er zijn ook mensen die daar zenuwachtig van worden.' Bos denkt dat die manier van leiding geven te maken heeft met zijn ervaring bij Shell. 'Daar krijg je een opdracht en die voer je uit. Als het niet goed gaat, krijg je op je lazer.' Kamerleden die dat meemaakten bij Bos, weten volgens hem dat hij altijd aardig blijft. 'Maar de boodschap komt wel over.' Want híj is de baas. 'Ik word erop afgerekend als het misgaat. En veel collega's hebben hun plek aan mij te danken.' Hij bedoelt: door hém kreeg de PvdA in 2003 opeens weer 42 zetels.

Wat voor baas is hij voor mensen bij wie het misgaat? 'Ik heb talloze zwakheden. Ik maak makkelijker tijd voor mensen die het goed doen en voel minder voor mensen die het moeilijk hebben met hun werk. Dat vind ik niet per se een kwaliteit van mezelf.'

Control freak

Op een woensdag in oktober gaat Wouter Bos voor het eerst op campagne - naar Amersfoort, Nieuwegein en Utrecht. Maar de bus waarmee hij door het land zal reizen, heeft geen vergadertafel, er is geen gordijn waarachter hij zich kan omkleden. Daar had hij wel om gevraagd. Bos wil op de zeepkist staan in een spijkerbroek. Als hij moet optreden voor een klas of een groep wijkagenten, wil hij in pak. Medewerkers bellen erover en na een paar uur horen ze dat ze bus verbouwd zal worden. 'Wat was er misgegaan?' vraagt Bos aan zijn voorlichter. Die zegt: 'Het komt goed, Wouter.' Bos: 'Maar wat was er misgegaan? Ik wil het weten.' 'Maar wij weten het ook niet, Wouter.'

Wouter Bos zegt van zichzelf dat hij 'wel iets van een control freak heeft. Volgens partijvoorzitter Michiel van Hulten wil Bos 'iedere mogelijkheid uitsluiten dat er iets fout gaat'. Die drang naar controle betekent volgens Van Hulten ook dat Bos zichzelf kwetsbaar maakt. Belangrijke televisiedebatten oefent hij van tevoren met Kamerleden en adviseurs. Kamerlid Frank Heemskerk speelt dan Mark Rutte, Kamerlid Frans Timmermans is Maxime

Verhagen. Daarna wil Bos horen wat hij niet goed deed.

Volgens Paul Kalma, directeur van het wetenschappelijk instituut van de PvdA en nu kandidaat-Kamerlid, hoort het bij politieke leiders om de controle te willen houden - vooral over het debat in een partij. Bij de verkiezingen van 1986 kreeg de PvdA 52 zetels maar kwam niet in de regering. Kalma zei in een vergadering dat dat geëvalueerd moest worden. 'Den Uyl mompelde: Nee, nu niet.

Ik vroeg: Wanneer dan wel? Den Uyl ?uisterde: Met Sint-juttemis.'

Kalma vindt dat de PvdA onder leiding van Bos minder zelfgenoegzaam en 'opener' is geworden. Hij debatteerde zelf uitvoerig met hem over gelijkheid als beginsel - waar Bos vanaf wil, in een tijd, zegt Kalma, waarin de sociale ongelijkheid alleen maar toeneemt. Maar duidelijke linker- en rechtervleugels zijn er nauwelijks nog in de PvdA. Kalma: 'Die heb je wel nodig. Niet alleen omdat tegenspraak je verder brengt. Verschillen zijn nodig om als politieke organisatie te overleven, en niet als beleidsmachine. Anders worden partijen, zoals Fareed Zakaria van Newsweek schrijft in zijn boek

The Future of Freedom, lege vaten. Empty vessels to be filled by popular leaders.”

Een schopje

Op de 50+ Beurs in Utrecht, eind september, wordt Bos geïnterviewd door Catherine Keyl. 'Ik zie dat je hier leuk populair rozen hebt uitgedeeld. Wat zeggen mensen tegen je?' Bos:

'Ik hoor dat ze me minder dik vinden dan op televisie. En ze vragen hoe het met mijn dochtertjes gaat.'

Het publiek van Keyl heeft andere vragen. Over de aow, armoede, werkloosheid. Bos, in spijkerbroek en trui, spreekt de bezoekers aan met 'jij'. Ze lachen om zijn grappen. Jongeren die lopen te lanterfanten? 'Wij zullen ze een schopje geven onder de juiste lichaamsdelen.' Je blijft van de aow af, toch? 'Van die van jou wel.'

Het plan van de PvdA om ouderen te laten meebetalen aan de aow was niet nieuw. Maar de partij wist wat er in 1994 met het cda was gebeurd na het voorstel om de aow niet te laten meestijgen met de lonen. Het cda verloor 20 zetels. De PvdA had een speciaal project over vergrijzing en de aow, er werden partijbijeenkomsten georganiseerd. 'We hadden alleen nog niet heel precies geformuleerd hoe we het gingen brengen', zegt Kamerlid Saskia Noorman-den Uyl. Maar opeens, in het voorjaar, noemde Bos het idee in een toespraak voor een academisch forum. Oud-PvdA-minister Marcel van Dam schreef daarna in de Volkskrant: 'Wouter Bos pakt de ouderen'. De partij raakte in paniek. Noorman-den Uyl: 'Ik heb Wouter heel goed uitgelegd dat dit niet handig was.' Maanden later zei Bos in de Telegraaf - 'Bos trekt het boetekleed aan' - dat het aow-plan beter was geworden door de kritiek. De PvdA had geluisterd. Alleen wie na 1945 was geboren, zou gaan meebetalen, en alleen ouderen met een aanvullend pensioen van meer dan 15.000 euro per jaar.

Saskia Noorman-den Uyl keek in het begin 'met argusogen' naar Bos. Ze vond hem 'een moderne man' en ze is 'allergisch' voor modern. Bos, zegt ze, koos ervoor om naar mensen toe te gaan en te horen welke problemen ze hadden. In het begin dacht ze dat hij dat deed voor de vorm. 'En ik ben van de afdeling inhoud.' Nu gelooft ze dat hij solidariteit echt belangrijk vindt en dat hij meent wat hij zegt.

'Er was bij hem een synthese van jezelf openstellen, keuzes maken en aanleg. Je haalt niet iets uit jezelf wat er niet in zit.'

Saskia Noorman-den Uyl begrijpt ook, zegt ze, wat Jone Bos bedoelde toen hij in de trein, in december 2003, tegen haar zei dat hij de bezieling miste uit de tijd van háár vader. 'Joop was in staat om de beweging van de sociaal-democratie te laten vonken. Dat is wat Wouter bij hem zoekt. Daar moet je in groeien en blijven groeien. Wouter is ernaar op weg. Maar hij is er nog lang niet.'

Jone Bos knikt als hij tijdens een gesprek in zijn huis in Amersfoort hoort wat Noorman-den Uyl over zijn zoon heeft gezegd. 'Roerend mee eens.'

Op de ochtend dat Wouter Bos campagne voerde op de markt in Amersfoort, stond Jone Bos achter zijn rug te luisteren naar de gesprekken. Wouter Bos had zijn vader niet gezien. Hij praatte met een getraumatiseerde ex-militair die begon te huilen, met een vrouw in een rolstoel en een zwakbegaafd meisje dat geen werk kon krijgen. Het was voor het eerst dat Jone Bos dat meemaakte. 'Ik hoop dat u hebt gemerkt', zegt hij later, 'dat Wouter echt van mensen houdt. Hij deed het heel volwassen en serieus, er zijn weinig mensen die dat zo kunnen.' Jone Bos 'schoot vol'. Hij moest denken aan zijn zoon Remco die een open rug had en al jong overleed, en aan de bijbel: 'De geschonden mens is ook beelddrager Gods.'

In de bus van Amersfoort naar Utrecht zegt Wouter Bos dat hij het soms angstaanjagend vindt wat mensen voor hun persoonlijke leven verwachten van politici. 'Bijna overal waar ik kom, meldt zich een afgewezen asielzoeker met zijn dossier.' Maar is dat nieuw? 'Ik weet niet of Kok en Melkert het ook hadden. Het zou kunnen dat het vaker voorkomt als personen belangrijker worden in de politiek.'

Inner circle

Kamerlid John Leerdam, die ook regisseur is, vroeg zijn fractievoorzitter Wouter Bos vorig jaar voor een hoofdrol in De Tranen van Den Uyl, een 'theatrale herdenking' van de Decembermoorden van de Surinaamse schrijver Hugo Pos. 'In de wandelgangen hoorde ik dat Wouter het vooral over moslims heeft. Ik vond dat hij moest laten zien dat hij ook oog heeft voor de Surinaamse gemeenschap.'

Leerdam, van Surinaamse afkomst en geboren op Curaáao, weet dat Bos net als Clinton door zwarten gezien wil worden als 'één van hen'. Maar dat is hij niet, zegt Leerdam. 'Nog niet. Hij kent de gemeenschap niet goed. Er is daar veel verdriet en ellende. Hij zou mij in zijn inner circle moeten hebben, zoals hij Aboutaleb (wethouder in Amsterdam, van Marokkaanse afkomst, red.) heeft voor de moslimgemeenschap. Hij zou een keer naar de Surinaams Antilliaanse kerk moeten gaan.'

Leerdam zegt dat hij wel hoort bij de circle van Bos. 'Ik weet dat hij me waardeert en van me houdt.' Leerdam is er bij als Bos toespraken oefent, hij geeft hem advies over de presentatie en de inhoud. 'Een van de dingen die hij misschien van mij heeft geleerd: als je een leider bent, moet je met gezag je momenten nemen. Je hoeft niet altijd de aardige jongen te zijn. Dan vinden ze je maar níet aardig.'

In de speech op het verkiezingscongres, op 1 oktober, noemde Bos de namen van Kamerleden die na 22 november niet terugkwamen. Leerdam: 'Ik zei: je moet het uit elkaar trekken als je Ella, Klaas en Saskia noemt.' Ella Kalsbeek, Klaas de Vries en Saskia Noorman-Den Uyl waren lang Kamerlid, Bos wilde zeggen dat hij veel aan hen had gehad. 'Ik zei: je moet een pauze nemen en in je onderbuik de emotie voelen.' Bos deed het zoals Leerdam had gezegd. Het publiek stond op en klapte lang. Noorman-Den Uyl had tranen in haar ogen. Bos zei over haar: 'Zij kan je het mooiste compliment geven dat je als politiek leider van de PvdA kunt krijgen: 'Dat zou mijn vader ook gezegd kunnen hebben'.'

Jone Bos was er ook. Na het congres zegt Wouter Bos dat zijn vader de toespraak 'vast niet klassiek genoeg' vond. 'Hij vindt dat je honderd keer 'solidariteit' moet zeggen. Ik zei het één keer, maar het ging er wel honderd keer over.' Hoe merkte hij dat zijn vader de speech niet helemaal goed genoeg vond? 'Dan zegt hij niet uit zichzelf wat hij ervan vond. Dan moet je ernaar vragen. Maar hij is wel apetrots.' En veeleisend? 'Vol verwachting.'

'Dat is waar', zegt Jone Bos later. 'Hij vroeg zelf wat ik ervan vond. Ik zei: 'Ik ben tevreden'. Een paar dagen later belde hij op, hij zei: 'Ik ken je goed genoeg om te weten dat tevreden niet goed genoeg is. Ik zei: 'Wouter, moet ik me nou gaan verweren?' En ik zei: 'Het manco, dat weet je, vind ik dat je iets te weinig het internationale accent aangeeft, terwijl we toch een internationale beweging zijn'.'

En wat zei zijn zoon? 'Niks. Hij heeft daar al eens eerder antwoord op gegeven. Hij vindt: 'Mijn kiezers zitten in Amsterdam en niet in Kinshasa'.'

Een dag na het verkiezingscongres stuurt Wouter Bos sms'jes naar zijn vriend Otto van der Harst. Wat vond híj van de algemene beschouwingen en de congresspeech? Van der Harst belooft een e-mail met commentaar. Aan het eind van de dag krijgt hij weer sms'jes. Nog geen tijd gehad? 'Ik ga hem zeggen', zegt Van der Harst, 'dat hij misschien een keer moet ophouden met die rijtjes. Schooluitval, pyjamadagen in verpleeghuizen. Daarvan gaan mensen zeggen: meent hij dat nou echt?'

Arnoud Bos zegt dat zijn vader en zijn broer vaak 'ideologische discussies' hebben. Volgens Jone Bos gaat het vooral over woorden. 'Wouter maakt de taal van de sociaal-democratie wat los van het vertrouwde jargon van de afgelopen eeuw. Terwijl ík bijna zeventig jaar in die eeuw heb geleefd.' Jone Bos zegt ook dat hij altijd 'sterk geloofde' in het einde van het kapitalisme. 'Nu gaat het over kapitalisme met een menselijk gezicht. Ik denk dat ik daar emotioneel wat moeite mee heb. Maar dat verwijt ik Wouter niet. Ik prijs hem zeer voor wat hij wil als het gaat over integratie en dreigende gettovorming. Ik prijs hem om wat hij zegt over binding.' Maar verschillen van mening zullen er blijven, zegt Jone Bos. 'Ik ben niet van plan om op te gaan in verering.'

Met medewerking van Ans Faber

Petra de Koning is redacteur van NRC Handelsblad.

Jildiz Kaptein is fotograaf.

'Ik moet een paar drempels over om een podium op te gaan'

'Op partijcongressen ben ik de leider. Zonder terughoudendheid. Dan wil ik mensen inspireren.'

'Bovendien had ik een gigantische bril op m'n bakkes en een verkeerde scheiding in mijn haar.'

Jan Riesenkamp: 'Wouter zei: Ik ben nog jong, hè? Het klonkt als Alice in Wonderland.'

'De kritiek op mijn voorgangers, Kok en Melkert, was dat ze een klein kringetje om zich heen hadden.'

'Ik word er op afgerekend als het misgaat. En veel collega's hebben hun plek aan mij te danken.'

'Joop was in staat om de beweging van de sociaal-democratie te laten vonken. Wouter is ernaar op weg.'