De spindoctors van Bos zijn opgelucht

Vooraf werd het als een cruciaal debat beschouwd. Wouter Bos ging gisteren in het eerste tv-debat met Jan Peter Balkenende met opvallend eenvoudige taal in de tegenaanval.

PvdA-leider Wouter Bos (links) debatteerde gisteravond bij RTL4 met CDA-leider en premier Jan Peter Balkenende. (Foto Roel Rozenburg) Hilversum:3.11.6 RTL4-debat tussen Balkenende en Bos. © foto/Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

Hilversum, 4 nov. - Zichtbare opluchting bij de PvdA. De medewerkers van PvdA-leider Wouter Bos die na afloop van het lijsttrekkersdebat op de studiovloer van de RTL-studio rondlopen, zijn tevreden. Hij kan het nog. Bos zelf is ook blij: „Hiermee kun je de verkiezingen winnen”, zegt hij na afloop, wijzend naar het scherm met de uitslag. Premier Balkenende is dan al vertrokken met zijn naaste medewerkers.

Volgens een bliksemenquête van TNS Nipo, direct na het eerste televisiedebat tussen Bos en Jan Peter Balkenende (CDA), heeft Bos gewonnen, zij het nipt. Van de kijkers vindt 50 procent hem de winnaar, zij geven hem een 7,2. Balkenende haalt 46 procent en scoort een 6,9. „Een enorme prestatie”, zegt ook PvdA-partijvoorzitter Michiel van Hulten, die als een volleerd spindoctor de hele avond in het gebouw had rondgelopen.

De lijsttrekkers van de twee grootste partijen gingen gisteravond voor het eerst op televisie in debat. Het debat werd vooraf door beide campagneteams beschouwd als een cruciaal moment in de strijd om het premierschap. Met name voor Bos was het debat erg belangrijk. In het radiodebat afgelopen zondag was hij in veel commentaren en beschouwingen juist als de zwakkere van de twee naar voren gekomen. Balkenende had tegen hem gezegd dat hij „draait” en „oneerlijk” is. Dit moest zijn revanche worden.

Het publiek mag dan Wouter Bos als winnaar hebben aangewezen, Jan Kleinnijenhuis, hoogleraar communicatiewetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, vond Jan Peter Balkenende juist opvallend sterk. „Hij liet persoonlijke aanvallen achterwege. Dat maakte zijn betoog inhoudelijk sterker. Wat hij heel goed deed, was zijn bijdrage vaak afsluiten met een zin als ‘dat zijn gewoon feiten’. Zo’n opmerking blijft meestal onweersproken door de tegenstander.”

Wouter Bos kwam op een belangrijk thema niet voldoende uit de verf, zegt Kleinnijenhuis. Dat was toen Balkenende zei dat de verpleeghuizen efficiënter moeten werken voordat er over meer geld gepraat wordt. „Dat is vrij gemakkelijk aan te vallen. Maar Balkenende kwam er mee weg, omdat Bos zijn verhaal over pyjamadagen en wachtlijsten wat afraffelde.”

Wouter Bos maakte misschien fouten, maar viel ook het meest op, zegt debattrainer en wereldkampioen debatteren Lars Duursma. In de televisiestudio volgde hij het debat. „Uiteindelijk was Bos de betere debater. Jan Peter Balkenende was afwachtend, en af en toe wat onzeker. Toen hem werd gevraagd naar wat hem tot een echte leider maakte, reageerde hij aarzelend.”

Bos gebruikte volgens de deskundigen opvallend eenvoudige taal. Balkenende begon over CPB-berekeningen over de vergrijzing om Bos aan te vallen. Uit cijfers van het Centraal Planbureau zou volgens de premier blijken dat de PvdA-plannen de kosten voor de vergrijzing niet opvangen. Bos weerlegde dat door dat ‘Haagse getallen’ te noemen, waar ‘mensen in het land’ geen boodschap aan hebben. Duursma: „Wouter Bos leek in dit debat meer op Jan Marijnissen dan op zichzelf. Hij plaatste zichzelf voortdurend buiten de Haagse werkelijkheid en interrumpeerde soms vrij agressief.”

Duidelijk was dat de PvdA niets aan het toeval over wilde laten. Nog voordat het debat begonnen was, deelden de medewerkers van Bos mapjes uit met daarin een stapel A4-tjes. [Vervolg DEBAT: pagina 3]

DEBAT

Vooral een moeilijke avond voor VVD-leider Rutte

[Vervolg van pagina 1] Daarop was het verloop van het debat al te vinden. Onder de kop ‘Stokpaardjes van Balkenende’ liepen de PvdA’ers per onderwerp de stelling van de premier door, alsmede de tegenwerpingen („de feiten”, in PvdA-taal) van de PvdA. Uit de betrekkelijke afwezigheid van CDA’ers in de ‘wandelgangen’ van het debat kan geconcludeerd worden dat die partij zelfverzekerder aan de confrontatie begon.

Bos probeert in de campagne een punt te maken van integratie. Het verschil tussen allochtoon en autochtoon moet kleiner worden, „desnoods met harde hand”. Balkenende gaf hem daarin gelijk en complimenteerde Bos met zijn uitspraken. Volgens Jan Kleinnijenhuis slaagde Balkenende erin Bos’ punt te neutraliseren. „Hij maaide het gras voor de voeten van Bos weg. Hij had ook de verschillen in opvattingen kunnen laten zien, maar hij gaf Bos niet de ruimte het debat aan te gaan.”

„De aanvallen van Balkenende op Bos van zondag kwamen nu niet voor”, zegt Bart Garssen. Hij is universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam en gespecialiseerd in argumentatieleer. „Nu zat de premier juist meer in het defensief.” Eén keer viel Bos Balkenende persoonlijk aan, zegt Garssen. „Hij zei dat de premier geen idee had wat er in verpleeghuizen speelt. Die opmerking was op het randje, omdat hij persoonlijk getint was.” Maar voor de rest hield Bos het keurig, vindt Garssen. Het viel hem wel op dat beide lijsttrekkers elkaars woorden onzorgvuldig gebruikten, en soms doelbewust leken te verdraaien. „Balkenende gebruikte een paar keer een ouderwetse drogreden. Bos zei dat hij de kinderen in het land een toekomst wilde bieden. Balkenende reageerde daarop door te zeggen dat het CDA altijd een gezinspartij is geweest en dat hij blij was dat andere partijen dat nu overnamen. Maar daar ging het punt van Bos natuurlijk helemaal niet om.”

Hetzelfde geldt voor een discussie over stofzuigerverkopers. Op een vraag van debatleider Frits Wester of Bos de garantie kon geven dat de hypotheekrenteaftrek niet verder beperkt zou worden dan nu in het programma staat, zei Bos: „Garanties, garanties. Ik ben toch geen stofzuigerverkoper?”

Balkenende: „Wat is er mis met stofzuigerverkopers?”

Dat, zegt Garssen, was een misschien leuk bedoelde, maar typische drogreden. „Het ging Bos daar natuurlijk niet om, maar hij werd er wel op aangevallen. Daar zie je in het klein hoe snel opmerkingen verdraaid worden.”

De medewerkers van Bos en Balkenende waren de hele avond zichtbaar aanwezig. Tijdens de reclameblokken (twee in totaal) trokken de leiders zich even terug in speciaal daarvoor gereserveerde ruimtes naast de studio. Bos zocht dan steun bij campagnemanager Marco Esser en zijn fractieassistente. Balkenende verliet zich op zijn steun en toeverlaat, campagnestrateeg en voormalig politiek assistent Jack de Vries.

Voor Mark Rutte, lijsttrekker van de derde partij, de VVD, moet het een moeilijke avond zijn geweest. Niet alleen mocht hij niet bij het debat zijn, bij de onderwerpen waar Bos en Balkenende over debatteerden, zat niet één VVD-thema, zegt Jan Kleinnijenhuis. „Het ging niet over de bestrijding van files, de criminaliteit, of de overheidsfinanciën.” Op die manier konden volgens hem CDA en PvdA gezamenlijk de agenda voor campagne bepalen en de VVD buitenspel zetten.