Wakend oog over Britten is bijna totaal

Ongemerkt is Groot-Brit-tannië uitgegroeid tot de staat waar de burgers het zwaarst worden bewaakt van alle westerse democra-tieën. ‘We zijn Hilter en Stalin ver voor.’

Floris van Straaten

Groot-Brittannië is veranderd in een surveillance-samenleving. Burgers worden er voortdurend in de gaten gehouden, terwijl overheidsinstanties en bedrijven allerlei persoonlijke gegevens voor hun eigen doeleinden gebruiken. Dankzij nieuwe technologieën kan dit alles steeds sneller en onzichtbaarder gebeuren, zonder dat de burger dit merkt.

„In feite hebben we hier een infrastructuur met controlemogelijkheden, waar totalitaire leiders uit het verleden alleen maar van konden dromen. We zijn wat dat betreft Hitler en Stalin ver voor”, aldus David Murakami Wood, die in opdracht van Richard Thomas, de Britse ombudsman voor informatie, een rapport voorbereidde over de almaar oprukkende surveillancemaatschappij. Gisteren werd het gepresenteerd.

Wood en mede-auteur Kirstie Ball onderstrepen dat er geen sprake is van een kwaadaardige samenzwering tegen de burger. Overheid en bedrijven beogen meestal slechts de dienstverlening te verbeteren met behulp van persoonlijke gegevens. Ball: „We zien de surveillancesamenleving niet als iets dat per se verkeerd is, maar het heeft wel gevolgen voor de burgerrechten, die vaak over het hoofd worden gezien.”

Zo stelt de regering dat het nodig is een identiteitskaart met biometrische gegevens in te voeren omwille van de veiligheid van de burgers. Geruisloos heeft de regering onlangs ook besloten dat de nationale gezondheidsdienst NHS een database moet opzetten met de medische gegevens van miljoenen patiënten. Het argument voor zulke maatregelen is: als je niets hebt te verbergen, hoef je ook niets te vrezen. Wood vindt dat aanvechtbaar: „Als je zo redeneert, kun je de vrijheden van burgers wel heel makkelijk inperken.”

Volgens Wood hebben de Britten, die hun land graag zien als een beschaafd land waar de burgerrechten al sinds eeuwen zijn gewaarborgd, reden tot bezorgdheid. „Ik vind onze democratie zwak”, zegt hij. „We hebben niet eens een constitutie en hebben bovendien verzuimd beschermende maatregelen tegen het oprukken van de staat te nemen. Het parlement vormt geen doelmatige waakhond voor de bescherming van de burgerrechten.”

Zo is Groot-Brittannië ongemerkt uitgegroeid tot de staat waar burgers het sterkst worden geobserveerd van alle westerse democratieën. Ze kunnen tot 300 keer per dag worden blootgesteld aan de naar schatting 4,2 miljoen camera’s. En vrijwel ongehinderd worden de gegevens opgeslagen, gebruikt en soms ook verkocht.

Van de regering hoeven de burgers volgens Wood weinig bescherming van hun privacy te verwachten. „Die houdt vanouds zoveel mogelijk geheim wat ze zelf doet. Intussen probeert ze wel zoveel mogelijk informatie te vergaren over de burgers. Die houding zie je trouwens ook bij particuliere bedrijven. Ook die bewaken hun eigen gegevens angstvallig, maar maken zonder scrupules gebruik van de informatie van anderen.”

Problemen in de surveillancesamenleving vloeien volgens de onderzoekers vaak voort uit het feit dat overheid en bedrijven mensen classificeren in computerbestanden. Deze classificatie geschiedt dikwijls op grond van vooroordelen omtrent sociale groepen. Als je eenmaal in een bepaalde categorie zit, kom je er bijna niet meer uit.

Wood en Ball verwijzen naar de Verenigde Staten, waar lijsten bestaan met namen van mensen die niet meer mogen vliegen. Het leven van individuele burgers, die per vergissing in een bepaalde categorie belanden kan er een hel door worden. Wood: „Maar een ambtenaar kan het niets schelen of hij het leven van een individu ruïneert, hij wil alleen maar voorkomen dat hij door zijn baas op de vingers wordt getikt.”

Ombudsman Thomas heeft opgeroepen tot een debat over de grenzen van de surveillancemaatschappij. Ball: „Je kunt niet één duidelijke grens trekken. Je moet het van geval tot geval bekijken en het proportionaliteitsbeginsel hanteren. Maar we moeten zeker heel goed letten op de gevolgen van nieuwe maatregelen.”