Ben je soms gek geworden?

De afgelopen twee weken heeft The Dice Man patronen doorbroken van lezers en van zijn alter ego, Michiel Waaijer.

Cultuursocioloog Michiel Bles doet een nabeschouwing.

The Dice Man heeft in nrc.next niet alleen een experiment beschreven dat interessant is voor het vakgebied van zijn alter ego Michiel Waaijer: filosofie. Wanneer zijn patroondoorbrekend gedrag ook andere mensen raakt, wordt het zeker zo interessant voor de sociologie. Erving Goffman is de bekendste socioloog die zich bezig hield met face-to-face-interactie, een onderdeel van de microsociologie dat je los kunt laten op het experiment van de dobbelaar.

In zijn bekendste werk, The Presentation of Self in Everyday Life, laat Goffman zien welke rollen individuen aannemen in verschillende situaties. Hij gebruikt hiervoor de symboliek van het toneel. Een individu bevindt zich of frontstage of backstage. Wanneer een individu in contact treedt met anderen, waar of wanneer dan ook, staat hij op de frontstage. Op basis van het gedrag op de frontstage kan ‘het publiek’ zich een beeld vormen van de ‘toneelspeler’.

Hij kan zich vervolgens terugtrekken in de privésituatie van de backstage. In deze voor het publiek ontoegankelijke ruimte – thuis, een toilet in een café – kan hij de rol even laten varen en weer tot zichzelf komen.

Deze tweedeling is met betrekking tot The Dice Man extra interessant, aangezien zijn gedrag afhangt van toeval. Backstage definieert hij de uitkomst van de getallen van de dobbelsteen. Frontstage voert hij de voorstelling op, gedicteerd door de uitkomst van het dobbelen. Zoals uit de vele hilarische voorbeelden van de afgelopen twee weken blijkt, kan dit verstrekkende gevolgen hebben voor zijn publiek, de gesprekspartner van The Dice Man.

Wanneer twee individuen sociale interactie met elkaar aangaan, worden volgens Goffman hun rollen bewust en onbewust gedefinieerd om zo een consensus over de situatie te bereiken. The Dice Man bezoekt de sportschool en de instructeur verwacht van zijn klant dat hij een aantal oefeningen gaat doen. The Dice Man heeft een sollicitatiegesprek en de recruiter definieert hem als sollicitant. Zijn publiek verwacht dat hij bepaalde kenmerken (interesse in een baan) en bepaalde capaciteiten (het vermogen zichzelf te verkopen als goede kandidaat) en informatie (de functie-inhoud) bezit. Samen vormen deze een concreet beeld dat verschilt per situatie. Bij een blind date moet je andere kenmerken tentoonstellen dan bij een bezoek aan de supermarkt.

Maar wat gebeurt er als het individu niet voldoet aan dat beeld door volledig ontregelend gedrag te vertonen? Onder normale omstandigheden, wanneer geen opzet in het spel is, zou dit tot schaamte leiden bij de ‘toneelspeler’. Door een onbedoelde actie, een vreemd gebaar of een verspreking zou normaal iemand ‘uit zijn rol’ vallen. Op dat moment probeert hij er alles aan te doen om de situatie te redden want: the show must go on.

Maar niet The Dice Man. Hij verbreekt of hij vernietigt opzettelijk de consensus die overeengekomen is. Hij gaat slapen in de sportschool, omhelst de human resource manager en stapt plotseling op bij zijn blind date. Deze inbreuk leidt tot wantrouwen bij het publiek. De fitnessinstructeur reageert met: „Ben je gek geworden?” NS-conducteurs kunnen zijn cocktailparty niet waarderen, de human resource manager wil dat hij vertrekt. De consensus over hoe we ons gedragen in onze rol, is nietig verklaard.

Door zich te gedragen zoals het toeval hem opdraagt, laat The Dice Man niet alleen zien hoe vast we zitten in vaste patronen. Het maakt ons ook bewust van de voorstellingen die we elke dag opvoeren en hoeveel verschillende rollen we afhankelijk van de situatie moeten aannemen. Ook wanneer het leven niet wordt bepaald door toeval, is impression management een hele kunst.

Michiel Bles is als cultuursocioloog afgestudeerd aan de UvA.

Alle Dice Man-afleveringen en informatie over de rubriek zijn te vinden op nrc.nl/diceman