Allerzielen moet de doden een plek geven

Allerzielen, van oudsher de katholieke gedenkdag voor de doden, wordt met hulp van kunstenaars nieuw leven ingeblazen, voor de moderne spirituele burger.

Vlaggetjes op kerkhof met brieven voor de doden (Foto Roger Cremers) Doden herdenken tijdens Allerzielen amsterdam. Vlaggetjes met boodschappen aan overledenen hangen in een boom op begraafplaats De Nieuwe Ooster in Amsterdam. Gisteravond bezochten enkele honderden nabestaanden het met kaarsen verlichte ‘gedenkpark’ ter gelegenheid van Allerzielen, de gedenkdag voor overledenen. Door het park heen waren themaplekken, gewijd aan de vier elementen. De vlaggenboom symboliseert ‘lucht’. Foto Roger Cremers Nederland, Amsterdam, 02-11-2006 Begraafplaats 'De Nieuwe Ooster'in de Watergraafsmeer Allerzielen Allicht Op de foto: 'Lucht' De vlagboom. ... de doden niet verzwijgen, maar vieren om wie ze waren en wat ze te vertellen hebben... Allerzielen Allicht is een project van kunstenares Ida van der Lee in samenwerking met De Nieuwe Ooster en nabestaanden. Op 30 oktober en 2 november vormde het gedenkpark van begraafplaats en crematorium De Nieuwe Ooster in Amsterdam het decor voor een unieke viering met licht, vuur en klank. Het gedenkpark was twee avonden lang een sfeervolle ontmoetingsplek voor de levenden. Het stenen geheugen van de stad sprak. De overledenen waren voelbaar aanwezig. Hun energie, inspiratie en vitaliteit kwam tot leven. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS` gebedsvlaggetjes Cremers, Roger

In het door de herfst gekleurde bladerdak van een plataan wapperen vlaggen met teksten. „Het is een gekkenhuis hier”, zegt de kunstenaar Jan van Schaik, bedenker van de gedenkboom: „Mensen storten zich op de vlaggen.” Zijn laatste vlag geeft hij aan Ida Van der Lee. Door de windvlagen heeft ze de grootste moeite de lap stof aan de hoge takken te krijgen: „Het móet. Mijn vader was fruitteler, daar hoort een boom bij.” Het lukt.

Op de Nieuwe Ooster in Amsterdam, de grootste begraafplaats van Nederland, herdenken nabestaanden deze donderdagavond hun doden. Honderden mensen trotseren de kou en de soms heftige regen voor de viering van Allerzielen. Dit katholieke feest wordt groots gevierd in Latijns-Amerika en Zuid-Europa, maar het heeft zeker in het noorden van Nederland geen sterke traditie.

Het is opmerkelijk dat Allerzielen nu in Nederland snel aan populariteit wint. De website van de uitvaartbranche toont tal van herdenkingen. „Het is een trend”, zegt directeur Marie-Louise Meuris van de Nieuwe Ooster. Zij schrijft die toe aan de hernieuwde belangstelling voor spiritualiteit in Nederland, waar de traditionele kerken terrein blijven verliezen: „Met de huidige ontkerkelijking wordt de begraafplaats steeds meer een openluchtkerk.”

Honderden olielampen trekken een lichtspoor, het markeert de wandelroute. Op een veldje kunnen bezoekers bloembollen in de grond stoppen – één voor elke dode. „Ik wil er vier”, zegt iemand. Hij krijgt een schepje mee en een rode lamp om zijn gedenkplek te markeren. De bollen in de grond symboliseren de aarde, het oerelement naast water, lucht en vuur. Deze viereenheid is mede ontleend aan de Allerzielenviering in Mexico, die dankzij de Azteekse erfenis zeer uitbundig is.

De Mexicaanse ‘Día de los muertos’ is een belangrijke inspiratiebron voor Ida van der Lee, de kunstenaar die vorig jaar de eerste viering op De Nieuwe Ooster bedacht. Vanavond is Van der Lee alleen bezoeker van de viering, die wel is gemodelleerd naar haar ontwerp: „In Nederland ligt de nadruk op het gevoel van gemis bij de nabestaanden, die erg in hun eentje moeten worstelen. Ik streef naar een meer collectieve viering, waarbij de doden zelf zichtbaar worden”. Van der Lee werkt aan een viering van Allerzielen op vier plaatsen in Nederland, die volgend jaar plaats moet hebben.

Kunstenaars hebben een voortrekkersrol bij de ‘viering’ van de dood. Sommigen maken grafmonumenten zoals Meinbert Gozewijn van Soest voor de muzikant Wally Tax: een kruis van gitaren. Anderen verzorgen uitvaarten, zoals de filmmaakster Agnes de Ruijter die precies twee jaar geleden een uitvaartonderneming begon met de oud-kraamverzorgster Merel Westermann. „Wij willen de dood een plek geven in het leven.” Vanavond vieren ook zij Allerzielen, in een hip etablissement in Amsterdam.

Op de Nieuwe Ooster is het tijd voor de taart van ‘De dag van de doden’, met schedeltjes van marsepein. De kinderen krijgen eerst. [Vervolg ALLERZIELEN: pagina 8]

ALLERZIELEN

Mooie doden in strandtent IJburg

[Vervolg van pagina 1] Het liefst zien de kunstenaars mensen zelf de viering doen, al was het maar op de traditionele wijze: jaarlijks het graf schoonmaken en versieren met bloemen en kaarsen. „In de praktijk loopt het alleen goed, als je bezoekers een vorm aanbiedt zoals de vlaggen”, zegt Van Schaik. Van der Lee noemt deze kunstvorm dienstbaar: „Het is geen hoge kunst die in een museum begrepen kan worden.”

Vele vuurkorven verder houdt een Surinaamse verhalenverteller onder een afdak een kleine menigte in haar ban. Zangerig en meeslepend vertelt ze over een man die zocht naar een land waar niemand stierf. Na afloop applaudisseren de luisteraars en gaan verder. Ruim 600 bezoekers waren er vanavond, meer dan vorig jaar op een avond.

Bij de viering van De Ruijter en Westermann zijn een stuk of vijftig nabestaanden aanwezig. De uitspanning op het Amsterdamse wooneiland IJburg ligt ver weg op een winderig braakland. Onder de aanwezigen in de sophisticated strandtent zijn veel jonge en opvallend mooie mensen. Hetzelfde geldt voor de doden, die aanwezig zijn op foto’s.

De foto’s staan op een soort houten altaar, tussen rozenblaadjes, gekleurde lappen stof, boeken en doosjes van hout en glas. De doosjes met feestelijk aangeklede skeletjes komen uit Mexico, het land dat ook hier de inspiratiebron is. „Deze opstelling is traditioneel, maar hij werkt wel”, vindt van der Lee.

En dat is het enige dat telt, vindt filmmaakster De Ruijter: „Het moet de kern raken”. In een film van De Ruijter die vanavond voor het eerst wordt vertoond, vertellen mensen over hun ideale uitvaart. Een man wil met Semtex worden opgeblazen, een andere man wil worden verbrand op het strand, een vrouw droomt ervan in zee af te drijven met een vlot.