Vaak onderbroken? Doe iets aan je taal

Niet de intonatie, maar de formulering in een gesprek roept onderbrekingen op.

Dat leert controversieel onderzoek met ‘zwets’.

Discussie na een gemeenteraadsvergadering in Almere december vorig jaar. Foto Evelyne Jacq Europa, Nederland, Almere, 08-12-2005 Politieke markt. Gemeenteraadsvergadering nieuwe stijl . Een raadslid van Leefbaar Almere in gesprek met de directeur van een bedrijf na afloop van een vergadering. Gemeenteraad, wandelgang gesprekkentussen raadsleden en burgers over plaatselijke onderwerpen. Lokale politiek, politici, politicus, vergaderen, overleg, discussie, poldermodel, polder model, overleggen. Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

Mensen voelen in een gesprek haarfijn aan wanneer ze het woord kunnen nemen. Ze anticiperen op dat moment. Maar hoe doen ze dat?

Altijd werd gedacht dat gesprekspartners die omslagpunten proberen te voorspellen door te letten op de formulering én op de intonatie van de ander. Onderzoekers van het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek in Nijmegen deden een experiment en kwamen tot een verrassende conclusie: de intonatie speelt geen enkele rol.

Ze lieten 120 proefpersonen luisteren naar natuurlijke opnamen van gesprekspartners én naar gemanipuleerde versies daarvan. De proefpersonen moesten op een knop drukken als ze het gevoel hadden dat ze de ander konden onderbreken en zelf het woord konden nemen.

Onderzoeker Jan Peter de Ruiter: „We hebben mensen die goed bevriend waren in twee aparte geluiddichte hokjes gezet, met telefoons. We zeiden: dit is onze nieuwe studio, die willen we graag testen, dus zwets maar wat. Tot onze blijdschap kwamen daar zeer geanimeerde conversaties uit, zoals ‘Neeja ‘kheb’m officieel isie nog van mij maar eh’ (ademt in) “kheb er al eh vanaf ‘t voorjaar nie meer naar om gekeken eigenlijk vanaf de winter al niet meer.’ Zo hebben we twee uur hi-speed-conversatie in het wild verzameld, met een perfecte geluidskwaliteit. En het belangrijkste: beide personen werden apart opgenomen.”

De Ruiter maakte vervolgens één versie zonder intonatie, die klinkt als een robot uit een oude sf-film: mechanisch en emotieloos. De toonhoogte is overal even hoog – gelijk aan de gemiddelde toonhoogte van het origineel.

Daarnaast maakte hij een versie zonder herkenbare woorden. Dat klinkt als buren die ‘s nachts een levendig gesprek voeren aan de andere kant van de muur. De woorden versta je niet, maar de intonatie hoor je des te beter, want je wordt niet afgeleid door de woorden.

De Ruiter: „We hebben hier low-pass filtering toegepast: alle frequenties boven een bepaalde hoogte hebben we eruit gegooid.”

Bij de opnamen zonder intonatie slaagden de proefpersonen er goed in aan te geven waar ze het woord konden nemen. In de opnamen zonder herkenbare woorden lukte dat nauwelijks. Conclusie: het is niet de intonatie, maar de formulering die ervoor zorgt dat we kunnen anticiperen op de beurtwisseling.

„Dit onderzoek is heel simpel begonnen”, vertelt De Ruiter. „Ik werk veel met computers, kunstmatige intelligentie. Een van de problemen van mijn vorige project was: hoe weet de computer wanneer de mens klaar is met praten? Het systeem deed dat door drie seconden te wachten. Was het drie seconden stil, dan mocht de computer wat zeggen. Dat is geen normale conversatie. Toen dacht ik: iedereen roept in de literatuur dat je het vooral aan de intonatie hoort. Dat kunnen we testen. Ik had er eigenlijk op gerekend dat het zou werken.”

De Ruiter noemt zijn conclusie dat de intonatie er niet toe doet controversieel. Het artikel is net in Language gepubliceerd, de reacties moeten nog komen, zegt hij. „We weten dat intonatie allerlei dingen doet en dat is misschien ook de reden waarom het niet werkt voor beurtwisseling. Intonatie drukt emotie uit, zoals: ik vind jou aardig. Ook zegt het iets over de informatiestructuur: als je in het gesprek iets nieuws introduceert, doe je dat met een andere intonatie dan als je iets al eerder genoemd hebt. Als intonatie dat allemaal moet doen, heeft ze ook de ruimte nodig om dat te doen. En dat betekent dat het minder voorspelbaar wordt.”

Professionele gesprekstips? Kijk op www.leren.nl/cursus/professionele-vaardigheden/gesprekstechnieken/ of 94472 naar 7585.