Neushoorn met keppel in antisemitische tekenfilm

Holland Animation Film Festival. Programmaonderdeel ‘Nederland in de Tweede Wereldoorlog’. 3 en 4 november 4 in filmtheater ’t Hoogt, Utrecht. Informatie: www.haff.nl

De avonturen van de neushoorn Jodocus in de antisemitische tekenfilm Van den Vos Reynaerde zijn eindelijk in complete vorm te zien op het Holland Animation Film Festival. Van de propagandafilm uit 1943 werd in 1991 een deel teruggevonden in het Berlijnse Bundesarchiv. Het ontbrekende deel en het geluidsspoor werden onlangs teruggevonden in hetzelfde archief en door het Filmmuseum samengevoegd en gerestaureerd.

De animatiefilm werd gemaakt in kleur door de maatschappij Nederland Film, die gelieerd was aan de NSB. Het scenario werd gebaseerd op een boek uit 1941 van NSB-vormingsleider Robert van Genechten, een antisemitische hervertelling van de Reynaert de Vos-mythe. Die ideologie werd overgenomen door regisseur Jan van Putten en zijn medewerkers.

In Van den Vos Reynaerde komt de neushoorn – natuurlijk met enorme neus – Jodocus met een keppeltje op zijn hoofd ‘uit het verre Oosten’ naar het rijk van koning Nobel. Er wordt een republiek uitgeroepen volgens de principes ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’. Jodocus krijgt steeds meer invloed. Hij heft (wurg)belastingen, strooit dwangbevelen en in een shot plukt hij letterlijk een kip kaal. Ook mogen dieren onderling met elkaar trouwen. In een cruciale scène zijn de gevolgen hiervan te zien als drie eieren uitkomen. Twee kinderen zien er zo raar uit dat de ouders zich in afschuw afwenden. De boodschap is duidelijk: rassenvermenging leidt tot onzuiverheid. Het is tijd dat Reynaert er zich mee gaat bemoeien. Hij zweept de dieren op tot een revolte, en gezamenlijk jagen ze de neushoorns – die zich in razend tempo voortplanten – de zee in.

Jodocus is een stereotype jood: grote neus, op geld belust, rasonzuiver en vol stiekeme plannen om zich te verrijken aan anderen door hen te corrumperen met ‘democratische’ idealen. En o zo decadent, moet blijken uit een scène waarin hij zich volvreet en wild danst op de klanken van swingmuziek, in die tijd een ‘ontaarde’ kunstvorm.

Ondanks de antisemitische intenties, is de film toch niet zo heel eenduidig. Zo vallen er vragen te stellen bij het gedrag van de vos Reynaerde – zelf ook niet vies van manipulaties en sluwe streken om zijn doel te bereiken. Waarschijnlijk zorgde deze ambiguïteit er voor dat de tekenfilm nooit in de bioscoop draaide tijdens de Tweede Wereldoorlog. Morgen en overmorgen wel op het animatiefestival in het programmaonderdeel ‘Nederland in de Tweede Wereldoorlog’. Een unicum.