Inhoud VVD sneeuwt onder in leiderschapsstrijd

Waar staan de politieke partijen eigenlijk voor? De VVD kan haar inhoudelijke ideeën nauwelijks kwijt in de opgelaaide strijd om het premierschap.

Ze voeren verreweg de meest inhoudelijke campagne van alle partijen. Hele dagen besteedde de VVD de afgelopen weken aan veiligheid, onderwijs en economie. Urenlang praatten ervaringsdeskundigen, experts en mensen uit de praktijk in op de top drie van de lijst. Mark Rutte (fractievoorzitter en nummer één), Rita Verdonk (minister voor Vreemdelingenbeleid en nummer twee) en Henk Kamp (minister voor Defensie en nummer drie) hoorden het aan, discussieerden en concludeerden dat al deze mensen uit de praktijk bij de VVD aan het enige juiste adres waren.

Maar de opzet van de campagne is nu onderwerp van discussie in de VVD. VVD-leider Rutte kreeg dinsdag kritiek uit eigen gelederen dat hij te onzichtbaar is en dat met name de eigen campagne van Verdonk (met truck en website stemrita.nl) niet goed is. En een inhoudelijke campagne is prima, maar intussen daalt de partij in de peilingen gestaag tot ruim onder het huidige zetelaantal van 26. In de fractie meent een enkeling (anoniem) dat Rutte op moet stappen als hij zijn partij niet naar winst weet te brengen op 22 november. De VVD-leider heeft beloofd zaterdag bij de campagnestart van de VVD in het Gelders Lunteren een thema te agenderen dat „hét leidende thema tot 22 november” zal worden.

Sinds de val van het tweede kabinet Balkenende vormt de VVD samen met het CDA een minderheidskabinet. Dankzij een verdeelde Kamer (zowel ter linker als ter rechterzijde van de coalitie zijn voldoende zetels voor wisselende meerderheden) gaat regeren met 70 van de 150 zetels relatief eenvoudig. Dat smaakt naar meer, vindt Rutte.

De VVD is na vier jaar interne verdeeldheid over de vraag wie er de baas is in de partij ogenschijnlijk in rustiger vaarwater gekomen. Met de verkiezing eind mei van Mark Rutte als lijsttrekker was de strijd tussen de vorige fractievoorzitter Jozias van Aartsen en vice-premier Gerrit Zalm voorbij. Het continue publieke gevecht tussen Zalm en Van Aartsen bezorgde de VVD zowel intern als publicitair veel ellende.

Maar op de ledenraadpleging in mei wist Rutte maar nipt van Verdonk te winnen. 51 procent van de leden steunde Rutte, 48 procent steunde Verdonk.

De VVD heeft ondanks het feit dat er geregeerd werd toch een nieuw beginselmanifest (Om de vrijheid) aangenomen. Het manifest was weinig verrassend maar wel goed voor het profiel van de partij. Tel daarbij op het concrete, korte verkiezingsprogramma (Een samenleving met ambitie) en het is duidelijk waar het liberalisme anno 2006 voor staat: een kleine, maar zorgzame overheid, die ervoor zorgt dat mensen zich in vrijheid én veiligheid kunnen ontplooien.

De drie periodes Balkenende worden door de oppositie vaak gekenschetst als een keiharde neo-liberale hervormingsagenda, en niet geheel ten onrechte. De VVD heeft veel van de plannen uit haar verkiezingsprogramma’s weten te verwezenlijken. Zo is de sociale zekerheid grondig hervormd, de winstbelasting voor bedrijven enorm gedaald en is eindelijk een begin gemaakt met het kappen in het woud aan regels. En een belangrijk ander wapenfeit is dat de overheidsfinanciën op orde zijn.

Ondanks het duidelijke liberale profiel van de afgelopen kabinetten, lijkt de VVD in deze campagne kind van de rekening te worden. De campagne spitst zich tot nu toe op de vraag wie de grootste wordt, Bos of Balkenende. Rutte heeft zich al in een vroeg stadium uitgesproken voor voortzetting van de huidige (minderheids-)coalitie met het CDA – zelfs zonder een derde partij – maar krijgt tot nu toe nul op het rekest. Het CDA wil in de tweestrijd om het torentje met de PvdA (nog) geen kleur bekennen.

Dat maakt Ruttes positie tot een ingewikkelde. Aan de ene kant moet hij de kleine splinters die voortkomen uit de LPF aan de rechterkant van zijn partij eronder houden. Daarvoor kan hij zijn voormalige tegenstreefster Rita Verdonk inzetten, maar hij zal ook zelf aan de bak moeten. Aan de andere kant moet hij ter linkerzijde van het CDA stemmen zien te trekken, bijvoorbeeld bij andere liberale partijen als D66 (sociaal liberaal) of GroenLinks (vrijzinnig liberaal). Zetels afsnoepen van het CDA brengt de door de VVD gewenste coalitie in gevaar.

Mocht het CDA de verkiezingen winnen, dan is de VVD de meest voor de hand liggende coalitiepartner. De grote vraag is dan alleen nog of beide partijen samen een meerderheid halen. Vooralsnog wijzen de peilingen daar niet op, en dat maakt de positie van Mark Rutte wankel. Naar verluidt aast Verdonk nog steeds op zijn positie. En ook Henk Kamp houdt zich op in de coulissen. Een nieuwe liberale leiderschapsstrijd na de verkiezingen is dan ook niet uitgesloten.

Dit is het tweede deel van een serie over politieke partijen. Eerdere afleveringen zijn na te lezen op www.nrc.nl