De olifant herkent zichzelf

Olifanten blijken een hoogontwikkelde vorm van zelfbewustzijn te hebben.

Ze gingen voor een spiegel over tot het onderzoeken van hun eigen lichaam.

Indische olifanten herkennen zichzelf in de spiegel. Na mensen, mensapen en dolfijnen zijn olifanten de vierde diergroep waarvan een dergelijk inlevingsvermogen is vastgesteld.

Dat blijkt uit een publicatie van gedragsonderzoekers Josh Plotnik, Frans de Waal en Diana Reiss deze week in de online editie van het Amerikaanse vakblad Proceedings of the National Academy of Sciences.

Voor het experiment kregen drie volwassen vrouwelijke olifanten – Happy, Maxine en Patty in de Bronx Zoo in New York – tegen een van de wanden in hun buitenverblijf een passpiegel op olifantenformaat (2,44 meter bij 2,44 meter). De spiegel trok veel aandacht van de dieren. Als het luik ervoor was weg geklapt, brachten de olifanten zonder uitzondering veel meer tijd door in de buurt van de spiegel dan anders.

Maxine en Patty voelden met hun slurf achter de spiegel om te ontdekken of daar iets was. Ze probeerden er ook tegenop te klimmen in een poging erachter te kijken. En allebei zakten ze op de knieën om te proberen met hun slurf van onderaf achter de spiegel te komen. De oppassers van de dierentuin hadden dit soort gedrag nog nooit gezien bij de olifanten. Olifant Happy leek niet benieuwd naar wat er achter de spiegel was.

Geen van de olifanten benaderde het eigen spiegelbeeld alsof het een soortgenoot was. In plaats daarvan bestudeerden ze aandachtig hun eigen bewegingen in de spiegel. Ze namen voedsel mee om het voor de spiegel op te eten. Later gingen ze over tot het onderzoeken van hun eigen lichaam; Maxine probeerde haar slurf in de bek van haar spiegelbeeld te stoppen en gebruikte haar slurf om haar oor naar voren te halen voor nadere inspectie via de spiegel.

Dat was het moment waarop de onderzoekers overgingen tot het eigenlijke experiment: het aanbrengen van een merkteken op de kop van de olifanten. Ze kregen aan de rechterkant van de kop met witte verf een kruisvormig merkteken, terwijl aan de linkerkant op dezelfde manier, zonder verf, een nepteken werd gezet.

Olifant Happy liep na deze behandeling recht naar de spiegel, bekeek zich tien seconden en liep toen weer weg. Na enkele minuten liep zij er weer op af en bekeek zichzelf een aantal malen. Nadat zij de spiegel weer de rug had toegekeerd begon zij de gemerkte plek op haar rechterslaap intensief te bevoelen met haar slurf. Ze keerde weer om naar de spiegel om het witte kruis verder te onderzoeken. De linkerslaap met het nepteken raakte zij niet aan.

Happy was aldus op de eerste dag al geslaagd voor de spiegeltest, maar beide andere olifanten raakten hun zichtbare merkteken niet aan. Volgens de onderzoekers is dat niet schadelijk voor de conclusie dat olifanten zichzelf kunnen herkennen in de spiegel. Want zelfs bij chimpansees slaagt minder dan de helft voor de test.

Mogelijk ligt in het vermogen van dieren om zichzelf van andere te onderscheiden de basis voor de sociale complexiteit en de altruïstische neigingen die deze dieren gemeen hebben, schrijven de onderzoekers. Net als mensapen vertonen dolfijnen en olifanten een grote mate van empathie. Er zijn veel ooggetuigenverhalen over olifanten die gewonde soortgenoten proberen te helpen door hen op te tillen of te ondersteunen.

De grote vraag is of nog meer diersoorten voor de spiegeltest zouden slagen. Josh Plotnik laat desgevraagd per e-mail weten dat hij denkt dat het bij een zeer select groepje blijft: „Gordon Gallup speculeerde er begin jaren tachtig al op dat behalve mensapen ook dolfijnen en olifanten tot zelfherkenning in de spiegel in staat zouden zijn. Ik zou graag nog wat testen zien met andere zeezoogdieren, maar ik denk dat het erg moeilijk zal zijn om andere diersoorten te vinden die slagen voor de spiegeltest.”