Zaal medeplichtig aan moord op prille bruid

Othello door Het Nationale Toneel en Annette Speelt.

Regie: Johan Doesburg.

In Othello van Shakespeare is niet meer nodig dan een dameszakdoekje versierd met aardbeien en giftig gefluister door een intrigant om van een minnaar een moordenaar te maken. Veldheer Othello, een zwarte vreemdeling in een blanke samenleving, is weliswaar de titelheld, maar de gemeenste en fascinerendste rol is weggelegd voor Jago. Deze Jago bedenkt uit wraakzucht een demonisch plan: hij zal Othello vernietigen door hem tot een bedrogen echtgenoot te maken. Maar zijn prille bruid Desdemona is onschuldig.

Othello is een Moor afkomstig uit Noord-Afrika. In het theater moet schmink van blanke Othello’s altijd een zwarte man maken. Regisseur Johan Doesburg draait in de sterke openingsscène alles om. Hoofdrolspeler Thijs Römer is bij opkomst zwart geschminkt en veegt het toneelroet weg met zakdoekjes. Jago (Michel Sluysmans) legt dit met een camera vast. Reusachtig uitvergroot zien we Othello’s blanke gezicht geprojecteerd tegen een wand van zeecontainers. Het drama kan beginnen.

Sluysmans legt met de camera alle beslissende momenten vast. Desdemona (Anniek Pheifer) legt een hand op de blote borst van Cassio, de vermeende rivaal van Othello. Even later: Desdemona verliest haar zakdoekje terwijl ze Othello omhelst. De camera zoomt in. Raak! Zo verzamelt een duivelse Jago belastend materiaal. Wat wij zien, bereikt Jago met taal. Woord na woord injecteert hij Othello: zijn vrouw is een slet, een hoer, een sloerie. Aan het slot zal Othello haar wurgen. Jago triomfeert.

Othello is niet alleen het drama van de jaloezie. De vernuftige Jago weet zijn heer te vernietigen met meeslepend taalspel. Het gemene is: wat Jago zegt klopt en tegelijk weet de toeschouwer dat hier een leugenachtig brein aan het werk is. Terecht richt Sluysmans zich rechtstreeks tot de zaal: hij maakt ons medeplichtig. Dit is een van de sterkste toneelwetten. Sluysmans is een beweeglijk speler. Thijs Römer kiest een andere houding; hij is niet de onverzoenlijke generaal, eerder een zwaarmoedige man met massieve présence. Naar uiterlijk is hij een blanke, innerlijk blijft hij een vreemdeling, beducht voor het racisme dat overal tiert.

Othello is het stuk van de langzame voorbereiding en het snelle slot. Aan het slot pleegt Othello zelfmoord. Hij valt dood over Desdemona, die gehuld is in een bloedrode jurk. Sluysmans staart met gloeiende Jago-blik in de camera. Hij heeft zijn missie volbracht. Het vertraagde spel van de acteurs rondom Jago heeft misschien als nadeel dat de voorstelling iets trekkerigs krijgt, maar gaandeweg wordt het duidelijk: voordat Othello tot zijn moorddadige handeling komt, moet hij doordrenkt zijn van gif. Er is geen ontsnappen mogelijk uit de val die Jago heeft opgezet.

Kester Freriks

Tournee t/m 20/1. Inl.: 070- 3181444; www.nationaletoneel.nl of 92305 naar 7585 en www.annettespeelt.nl of 24739 naar 7585.