Thomas Tallis als geluidssculptuur

Janet Cardiff, The Forty Part Motet in het Cobra Museum voor Moderne Kunst in Amstelveen

Expositie: The Forty Part Motet, installatie van Janet Cardiff. T/m 19/11 Cobra Museum Amstelveen. Di t/m zo 11-17 uur.

Wie in Amstelveen het Cobra-museum voor moderne kunst binnenkomt, hoort al vóór de kassa etherische religieuze muziek klinken, alsof men de enorme architectonische ruimte van een middeleeuwse kathedraal betreedt. In een halfopen zijzaal op de benedenverdieping staan veertig luidsprekers in een kring opgesteld. Daaruit klinkt Spem in alium van de Engelse componist Thomas Tallis. Het is een fascinerend klinkend, complex veertigdelig motet dat wellicht in 1573 werd gecomponeerd ter gelegenheid van de veertigste verjaardag van van Koningin Elizabeth I.

The Forty Part Motet is een inmiddels beroemde installatie van de befaamde Canadese kunstenares Janet Cardiff, vervaardigd in een oplage van drie en eerder vertoond in het Museum of Modern Art in New York, de Tate Modern in Londen en de National Gallery of Art in Ottawa. Deze installatie is de eerste van een serie geluidssculpturen van Cardiff, die het Cobra Museum presenteert.

Spem in alium van Thomas Tallis (ca 1505-1585) is een uniek stuk voor veertig solostemmen, het absolute hoogtepunt van het vroege Engelse componeren en hèt bewijs voor de ongelooflijke superioriteit van de Engelse koorcultuur in de late zestiende eeuw. Elk van de veertig stemmen, apart opgenomen tijdens een uitvoering in de kathedraal van Salisbury, klinkt uit een van de veertig luidsprekers. Ze zijn opgesteld in acht rijtjes van vijf, want er zijn acht koren van vijf stemmen (sopraan, alt, tenor, bariton, bas).

De bezoeker kan de installatie op verschillende manieren beleven. Men kan tussen de luidsprekers rondlopen, om zo de ruimtelijkheid van de muziek te beleven. Men kan ook precies in het midden gaan staan of zitten en zo de compositie als één geheel ervaren. Of zich tijdens de hele uitvoering van rond de negen minuten opstellen voor één van de luidsprekers, en zich zo één voelen met de zanger van wie men de stem achter zich hoort.

Verbazingwekkend is het dan om te bemerken hoe moeilijk het voor een individueel koorlid zou zijn om in deze opstelling solistisch te zingen, want het is vaak lang wachten voor er weer in het fragiele stemmenweefsel moet worden ingevallen.

Over de eerste uitvoering van Spem in alium staat niets met zekerheid vast. Maar verreweg het aantrekkelijkst en het meest symbolisch is de speculatie dat het stuk werd gecomponeerd voor de veertigste verjaardag van Elizabeth I.

De getalssymboliek binnen de compositie is zo ver doorgevoerd, dat de veertigste stem pas invalt in de veertigste maat, waarin alle stemmen voor het eerst in een climax samenkomen. De opdeling van de stemmen in acht koren van elk vijf zangers, kan erop duiden dat Spem in alium werd uitgevoerd in een geheel symmetrische achthoekige ruimte. Cardiff gaat niet geheel mee in die gedachte: ze stelt de luidsprekers op in een hoekige ellips.

Hoe ‘puur’ de installatie de ruimtelijkheid van de muziek ook weergeeft, van een echte reconstructie is geen sprake. Het is merkwaardig dat in het Cobra Museum geen aandacht is voor de musicologische historie van Spem in alium, het muzikale belang ervan en de religieuze betekenis van de tekst. De tekst ontbreekt geheel bij deze presentatie, zelfs de vertaling van de titel: ‘Ik heb nooit mijn hoop gesteld op een ander dan op u, God van Israel.’ Zo worden muziek en tekst alleen gebruikt als materiaal voor een ruimtelijke geluidssculptuur, alsof die verder geen andere betekenis hebben.

    • Kasper Jansen