Gratis schoolboeken voor alle leerlingen

Voor het eerst is er een Kamermeerderheid voor gratis schoolboeken. Ouders en scholen zijn blij. Maar, zeggen de uitgevers: waar moet het geld vandaan komen?

Nieuwe en tweedehands schoolboeken worden gesorteerd, ingepakt en zendklaar gemaakt voor het nieuwe schooljaar. Foto: Evelyne Jacq Nederland, Ede, 10-08-2001 Iddink Voortgezet Onderwijs b.v. 2de hands en nieuwe Educatieve schoolboeken worden per pakket gesoorteerd, ingepakt en zenklaar gemaakt voor het nieuwe schooljaar 2001-2002 Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

Een ouder met drie kinderen op de middelbare school betaalt al gauw 800 of 900 euro per jaar voor schoolboeken, en ze worden steeds duurder. Jarenlang probeert oudervereniging Ouders & Coo al de politiek te overtuigen van de noodzaak van gratis schoolboeken. De vereniging voelde zich gesteund door het Internationale Verdrag Economische Sociale en Culturele Rechten, door Nederland ondertekend, waarin wordt gesteld dat de overheid moet zorgen voor kosteloos onderwijs.

De lobby voor gratis schoolboeken werd op 30 september van dit jaar binnen vijf minuten succesvol. Op die dag besloten de congressen van CDA en PvdA kort na elkaar om gratis schoolboeken in het verkiezingsprogramma te laten opnemen. Daarmee was er voor het eerst een Kamermeerderheid voor het plan ontstaan.

Tijdens het debat over de onderwijsbegroting, dat op 11 oktober volgde, werd duidelijk dat de partijen het alleen nog oneens zijn over de financiering. De partijen hebben met elkaar afgesproken dat er in de volgende kabinetsformatie naar een oplossing zal worden gezocht. Minister Van der Hoeven (Onderwijs, CDA) denkt dat het de overheid ongeveer 200 miljoen euro extra kost. De scholen zelf zeggen 300 à 350 miljoen nodig te hebben.

De ouders zijn blij met gratis schoolboeken. De scholen ook: zij denken „een scherpere onderhandelingspositie” te krijgen ten opzichte van uitgevers, zegt voorzitter Pieter Hettema van de vereniging van schoolmanagers in het voortgezet onderwijs. Ook de uitgevers van schoolboeken zijn „kritisch positief”, aldus bestuurslid Stephan de Valk van de branchevereniging Groep Educatieve Uitgeverijen. „Wij onderkennen dat een groep ouders aanhikt tegen hoge kosten. Maar er moet wel genoeg geld voor komen, anders komt de kwaliteit in het geding.”

Alleen de boekverkopers snappen er niets van. Gratis schoolboeken, erkent voorzitter Bram Peper van de Nederlandse Boekverkopersbond-Educatief, het klinkt verschrikkelijk sympathiek. „Maar het is niets anders dan belastingverlaging voor mensen die het toch al kunnen betalen.”

Peper, voormalig PvdA-politicus, wijst op de Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten (WTOS). Die subsidieregeling voorziet in een tegemoetkoming van maximaal 655,73 euro voor ouders van kinderen op de middelbare school. De ouders mogen samen niet meer dan een modaal inkomen hebben (ongeveer 30.000 euro) om voor de regeling in aanmerking te komen. Peper: „Het is jammer dat die regeling zo onbekend is. De WTOS komt ten goede aan de mensen die het nodig hebben en werkt dus inkomensnivellerend. Bij gratis schoolboeken worden de inkomensverschillen juist groter.”

Volgens Ouders & Coo is de WTOS ontoereikend. Directeur Werner van Katwijk: „Schoolboeken zijn sinds 2000 zo’n 35 procent duurder geworden. De tegemoetkoming van de overheid is niet meegestegen.” Bovendien, zegt Van Katwijk, is de WTOS ooit ingesteld als „tussenstap” op weg naar gratis onderwijs.

Een ander bezwaar van de boekverkopers is mogelijk kwaliteitsverlies. Als de schoolboeken gratis worden, krijgen de scholen het geld niet meer van de ouders, maar van de overheid. Het geld gaat in ‘de grote pot’, conform de zogeheten lumpsumfinanciering. Peper denkt dat scholen langer met hun schoolboeken zullen doen, omdat het geld ook aan andere dingen kan worden besteed. „Ze zullen eerder zeggen: dat boek kan nog wel een jaartje mee.”

De zorg van de boekverkopers wordt gedeeld door de uitgevers. Stephan de Valk: „Je zou het geld dat in de grote pot verdwijnt op een bepaalde manier moeten verankeren. Je kunt het misschien niet verplicht stellen, maar scholen moeten toch rekenschap afleggen of dat geld daadwerkelijk naar leermiddelen gaat.”

Directeur Van Katwijk van Ouders & Coo denkt dat de kwaliteit van schoolboeken is gegarandeerd doordat de Inspectie van het Onderwijs een oogje in het zeil houdt. Al zullen scholen er wel scherper op gaan letten wat ze kopen, aldus Van Katwijk. „Niet meer een Bosatlas voor iedere leerling, maar dertig per school.”

Pieter Hettema van de schoolmanagersvereniging verwacht zelfs dat de kwaliteit zal toenemen. Leraren zullen met inhoudelijke argumenten komen om goede spullen aan te schaffen, zegt Hettema. „Er hoeft geen rekening meer te worden gehouden met de kosten die aan ouders worden doorberekend.”

Peper „moet nog zien” of de politieke partijen in de formatie de gemaakte afspraken nakomen. „Ik zou niet weten waar dat geld zomaar vandaan zou moeten komen.” Maar onderwijswoordvoerders Hamer (PvdA) en De Vries (CDA) zijn eensgezind: die gratis schoolboeken gaan er komen.

    • Derk Walters