‘Bloemetje planten in een complex land’

Frans Ohm (1946) is directeur van de Raad voor Rechtsbijstand Amsterdam. Hij ging naar Rusland om te adviseren bij het opzetten van rechtshulpprojecten. Ohm woont samen met Renée en heeft drie dochters uit een eerder huwelijk: Maaike (32), Ciska (30) en Renske (26).

Frans Ohm (links)
Frans Ohm

Vrijdag 13 oktober

De dag begonnen als vader/raadsman van dochter Ciska. Zij is terecht gekomen in een arbeidsconflict en heeft mij gevraagd haar te ondersteunen bij de oplossing ervan. Bij het vaderschap hoort dat je je dochter een spiegel voor kan houden. Maar ook als ik afstand neem, kom ik tot de conclusie dat ze is beetgenomen. Een goed functionerende kracht – dat zeggen alle partijen – wordt vanwege een machtsspelletje in de hoek gezet. Het is het tweede gesprek zonder haar leidinggevende. Haar wordt meegedeeld dat haar voorstel om via bemiddeling tot een oplossing te komen na een aanvankelijk ‘ja’ wordt afgewezen.

Onvoldoende kennis van het voor dit doel zo geschikte instrument, onwil of onmacht? Dan maar zelf onderhandelen over een aanvaardbare oplossing. Die komt gelukkig in zicht. Een trotse vader ziet hoe Ciska zich presenteert en duidelijk maakt wat haar zo geraakt heeft. De erkenning daarvan, zo belangrijk voor een stabiele oplossing, blijft vooralsnog uit.

Zaterdag

Lekker uitgeslapen want het zal een vermoeiende week worden. Een vriendin van ons komt op bezoek. Renée gaat met haar langs het strand wandelen en naar later blijkt een blouse kopen bij dat prachtige paarse pakje van d’r. Voor het grote feest dat we geven omdat we allebei 60 worden. Vind je het mooi is de onvermijdelijk vraag? Waarom kan ik nooit spontaan ‘ja’ zeggen als ik het niet mee heb uitgezocht? Terwijl zij weg zijn, pak ik mijn koffer en orden de ontvangen informatie uit Rusland.

De vraag rijst hoe de praktijk van alledag zal verschillen van de informatie op papier en of er aanknopingspunten zijn om veranderingen aan te brengen. PILI (Public Law Initiative), een Amerikaanse niet-gouvernementele organisatie, werkend met lokale mensen, heeft Peter en mij om ondersteuning gevraagd vanwege de bekendheid van ons stelsel als good practice.

Zondag

De vliegreis naar Samara (1000 km van Moskou) besteed ik aan de laatste voorbereidingen. Het Russische ministerie van Justitie heeft pilots opgezet met bureaus voor civiele rechtshulp. Staatsadvocatuur of onafhankelijkheid gewaarborgd? We gaan het vragen. Twintig procent van de Russen leeft onder de armoedegrens en volgens de huidige wetgeving is kostenloze civiele rechtsbijstand slechts in een beperkt aantal type zaken mogelijk. Advocaten worden er bovendien nauwelijks voor betaald en er is geen infrastructuur die vraag en aanbod bij elkaar brengt. Er worden dus heel weinig mensen geholpen.

De Orde van Advocaten ervaart de pilots als concurrentie. Niet dat ze zelf veel doen voor de armen. Makkelijke oordelen hoog in de lucht en vanuit een heel ander referentiekader. We gaan eerst op factfinding. Ik besef dat het rapport dat van ons verwacht wordt zowel recht moet doen aan rechtstatelijke principes als rekening moet houden met het lokale krachtenveld.

Tussendoor dwalen mijn gedachten af naar het afscheid van Renée op Schiphol. Als Peter vertelt dat zijn vrouw wel eens is mee geweest op zijn expertreizen, valt een emotionele stilte. Ik realiseer me dat we (ik) meer tijd voor elkaar moeten vrijmaken. Een lief sms-je straks moet wel gevolgd worden door daden.

Op het vliegveld in Moskou een hartelijk weerzien met PILI-mensen. Een enthousiaste jonge generatie, die de Oost-Europese landen helpt een rechtstaat op te bouwen. Poetin heeft het niet op deze met buitenlands geld gefinancierde groeperingen en wilde ze eigenlijk verbieden. In dat krachtenveld houden ze zich staande door met het juiste gevoel faciliterend op te treden naar door regeringen gesteunde of gedoogde lokale initiatieven. Zo zullen wij ook onze rol proberen te spelen.

De transfer Moskou-Samara gemist. Een dolle taxirit van anderhalf uur naar een ander vliegveld. Kijk niet naar buiten is het devies. Andere vliegtuig gehaald. De chauffeur verdient zijn bonus en om 03.45 uur plaatselijke tijd in bed. Het wordt een korte nacht.

Maandag

De conferentie opent met de gebruikelijke vriendelijke welkomstwoorden en iedereen beaamt dat we hier zijn in het belang van de rechtzoekende. In hoog tempo passeren de rechtsbijstandvoorzieningen in Samara. Veel goede inzet, maar ieder op eigen niveau. Geen samenwerking, geen cijfers over afgehandelde zaken en verborgen vraag. We nemen nogal wat competitie waar. Die is meer van de gezichten af te lezen dan uit de gepolijste antwoorden en reacties valt af te leiden. Gedurende de presentaties worden echter ook de eerste mogelijkheden voor synergie zichtbaar. Hoe zit het met de coördinatie? Ik gooi als eerste die steen in de vijver. ’s Middags eindigen we in Nederland. Peter en ik vertellen iets over ons systeem en onze lessons learned, zoals dat in expertjargon heet. Na afloop blijkt dat de deken van de Orde van Advocaten fluisterde: daar kan ik nog niet van dromen.

We willen meer van Samara (1,2 miljoen inwoners) weten. Onze tolk memoreert de bijzondere betekenis voor de oorlogsindustrie, de ruimtevaart (bouw van raketten) en de auto-industrie. Daar is behoorlijk de klad in gekomen. Toch ligt het gemiddeld inkomen iets hoger dan in de rest van Rusland. In de Sovjettijd was de stad vanwege die industrie lange tijd verboden voor buitenlanders.

Dinsdag

Vandaag moet het gebeuren. De belanghebbenden zo ver krijgen dat ze willen samenwerken. PILI als een soort huwelijksmakelaar en wij als postillon d’amour. Het is bepaald geen liefde op het eerste gezicht, een verstandshuwelijk is het best haalbare. De centrale overheid wordt gewantrouwd door de advocatuur. De komst van de bureaus was een volslagen verassing voor hen. Zo gaat het hier. De minister van Justitie bezoekt Finland, is gecharmeerd van de publieke bureaus voor rechthulp aldaar en besluit zonder verder overleg in tien regio’s pilots te houden. De advocatuur verzet zich. Argumenten: de bureaus kunnen niet onafhankelijk zijn, de kwaliteit zal slecht zijn. Niet uitgesproken achterliggende redenen: de staat had het extra budget aan ons moeten geven en de angst dat de staat de greep op de advocatuur wil vergroten.

Dima, de projectleider opereert behoedzaam. Peter geeft op het juiste moment een seintje om even te pauzeren. Na de koffie en bilateraaltjes, waarin ook wij ons diplomatiek bewegen, worden de onderwerpen die zich lenen voor samenwerking geïnventariseerd evenals de partners die betrokken moeten worden. Er moet voor elk wat wils inzitten. Dima stelt de hamvraag en dan een mooi moment. De deken geeft als eerste een positief antwoord en overhandigt met een breed uitgemeten handdruk de microfoon aan de vertegenwoordiger van bureaus. Die blijft niet achter. Een coördinerende werkgroep is een feit.

De houten oranje tulpen die ik uitdeel doen het goed. Ze gaan gepaard met het advies er telkens naar te kijken als de relatie onder spanning komt te staan. Applaus. Een deelnemer spreekt gekscherend van een oranje evolutie. In een zo groot en politiek complex land een bloemetje kunnen planten geeft ons een bescheiden, maar voldaan gevoel.

Woensdag

Opnieuw vroeg uit de veren. Naar Otradnyj, 130 km van Samara om te bekijken hoe een bureau voor rechtshulp in de praktijk werkt. De avond daarvoor had Michael, het hoofd van het bureau, al aangekondigd dat er wel eens pers aanwezig kon zijn. Wat heet: een heel leger stond klaar en iedereen was opgetrommeld van burgemeester en president van de rechtbank tot en met alle medewerkers van het bureau en vertegenwoordigers van de advocatuur aan toe. Al pratend en luisterend wordt duidelijk dat er veel te verbeteren valt en veel potentie aanwezig is om dat te doen. We dreigen ons vliegtuig te missen omdat Peter maar door gaat met vragen. Daaraan zie je weer hoe een gedreven collega hij is.

Op naar Moskou want een ding is duidelijk: daar worden de beslissingen genomen.

Donderdag 19 oktober

Bij het ontbijt bereiden we het gesprek met een vice-president van de Federale Orde van Advocaten voor. Hij is erg open over de problemen met het geven van rechtshulp aan de armen. Ook over hoe de dingen in Rusland besloten worden, waarbij de nadruk ligt op de steeds sterker wordende uitvoerende macht. Opnieuw krijgen we te horen dat de advocatuur vreest voor haar onafhankelijkheid. Er zijn plannen om een inspectie in te voeren en dat kan hier meer inhouden dan controle op de kwaliteit.

Het blijkt uiteindelijk niet te lukken iemand van het ministerie van Justitie te spreken te krijgen. Men houdt al maanden de boot af. Als de gevormde werkgroep in Samara de zegen van bovenaf niet krijgt, kan alles voor niets geweest zijn. Aan het eind van de dag een goed bericht. Dimi heeft maandag een afspraak met het ministerie van Justitie. Helaas zijn wij dan al weg.

Ik bel met Renée en we spreken af wat we helemaal alleen met zijn tweeën het volgend weekend gaan doen, want Peter en ik blijven nog even in Moskou. Op eigen kosten.