Mik filmt in ingedikte vorm wat oorlog is

Videostill uit ‘Scapegoats’ (2006) van Aernout Mik Foto Galerie carlier | gebauer, Berlijn Galerie carlier

Tentoonstelling: Aernout Mik, Raw Footage/ Scapegoats. T/m 24 dec in BAK, Lange Nieuwstraat 4, Utrecht. Wo t/m za 12-17u, zo 13-17u. Inl: www.bak-utrecht.nl

Oorlog bestaat niet alleen uit gevechten in het heetst van de strijd, oorlog is vooral ook verveling. Dat weten we sinds de film Jarhead van regisseur Sam Mendes, die liet zien hoe Amerikaanse soldaten zich tijdens de Golfoorlog rot verveelden in de woestijn. Raw Footage, de nieuwe videoinstallatie van kunstenaar Aernout Mik, heeft dezelfde thematiek, maar Miks werk is veel sterker. Zijn video toont hoe het dagelijks leven in oorlogstijd ontwricht raakt, maar ook net zo gemakkelijk doorgang vindt.

Raw Footage laat zien hoe het lange wachten zijn tol eist: iedereen hangt maar wat rond, en af en toe wordt er geschoten, je ziet niet waarheen of waarop. Er vloeit geen bloed. De uren vervliegen, terwijl mannen op het plaveisel liggen. Zijn ze dood, slapen ze? Het is niet geheel duidelijk, al verraden een pakketje boterhammen en een blikje cola aan hun voeten dat ze net nog hebben geluncht.

De beelden zijn gemaakt tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië. Mik laat ze in het Utrechtse kunstcentrum BAK zien op twee schermen, alsof hij ten minste twee tegenover elkaar staande machten presenteert. Het is voor het eerst dat Mik gebruik maakt van documentaire beelden. Al het materiaal is afkomstig van persbureaus Reuters en ITN. De fragmenten hebben de tv nooit gehaald, omdat er te weinig in gebeurt.

Maar de beelden zijn schrijnend, juist omdat ze zo rustig zijn. Ze werpen een blik op de dagelijkse beslommeringen in oorlogstijd en dat leidt niet zelden tot absurde beelden. Een varken loopt op een drafje langs, uit zijn bil ontbreekt een hap. Wat koeien lopen verward door een groepje soldaten. Ze zijn de kluts kwijt. Mannen in burgerkleding laden verstijfde lijken in op een truck. Schijnbaar onbewogen, grapjes makend plukken ze ze tussen het puin vandaan. Het afschrikwekkende van oorlog is de normaalste zaak van de wereld geworden.

Voor de leek is het niet duidelijk welke partijen je voorbij ziet komen. Weliswaar dragen sommigen een legeruniform, maar mensen in burgerkledij dragen net zo gemakkelijk wapens. Ze wachten, ze suffen. Ze zoeken dekking achter een boom als er geschoten wordt, terwijl een klein zwart hondje opgewonden tussen de mannen heen en weer rent. Onwillekeurig wacht je op een fatale knal, maar die blijft achterwege.

Meer dan een uur lang dompelt Mik je onder in het documentaire materiaal. En dan, een zaaltje verder, zie je Scapegoats (2006), zijn tweede videoinstallatie op de tentoonstelling. Deze video draagt een typisch Mikiaanse signatuur: acteurs dolen rond. Je ziet aan de details dat de kunstenaar goed naar zijn eigen keuze van beelden uit Raw Footage heeft gekeken. In Scapegoats intensifieert hij de werkelijkheid. De mensen lopen met plastic tasjes, net als de echte krijgsgevangenen die met lege ogen en volle tassen in een rij staan opgesteld. Een halve paspop slingert rond, er scharrelt een schaap verdwaasd tussen de acteurs. Het zijn letterlijke beeldcitaten uit Raw Footage. Die paspop zagen we eerder op een ruïne, dat schaap is een ambassadeur van al de dieren die ontheemd rondlopen in de puinhopen van een stad.

Net als in Raw Footage laat Mik de verwarring bestaan over de overheersers en overheersten. Hij kleedt zijn acteurs in legeroutfit en in burgerkledij. Soms wisselt de macht. En Mik laat zien wat je niet ziet in de documentaire beelden: een man krijgt een schop, er wordt geduwd en getrokken. Die geënsceneerde beelden zorgen voor zo’n gemene spanning, dat ze bijna realistischer lijken dan Raw Footage. Het is een minieme aanpassing met een enorm resultaat. Doordat Mik net iets meer laat zien, ontstaat er een ongemakkelijk gevoel: angst voor dreiging en op handen zijnd geweld.

Mik neemt in zijn werk stelling tegen oorlog, zonder zich te bedienen van sentimentele retoriek. Hij toont in ingedikte vorm wat oorlog is, als er niets gebeurt. Het lijdzame wachten, wat schieten, vernederen. Juist door de ingetogenheid brengt hij de sporen die oorlog achterlaat in mens en landschap indringend aan het licht. Mik maakte met de combinatie van Raw Footage en Scapegoats een krachtig, integer en aangrijpend anti-oorlogstatement.

    • Machteld Leij