De nieuwste mens

De Gouden Kooi foto Peter Boudestein Gouden Kooi Foto vrij van rechten o.v.v. fotograaf Peter Boudestein

Godsdiensten en ideologieën hebben een beeld van degene die ze als de volmaakte sterveling beschouwen, en een grote hoeveelheid specialisten – dominees, priesters, mullahs, volkscommissarissen – om de massa der leken daarvan te doordringen en in het gareel te houden. Maar telkens blijkt weer dat de natuur sterker is dan de leer. De volmaakte sterveling laat op zich wachten, maar buiten toedoen van de specialisten ontstaat er met enige regelmaat weer een nieuw type: de mens van zijn tijd. We weten niet precies hoe die verandering zich voltrekt, maar het is wel zeker dat techniek, economie en politieke machtsverhoudingen er een grote rol in spelen.

Sinds 2001 verweert het Westen zich tegen het islamitisch fundamentalisme en het terrorisme, waarbij we ons beroepen op de filosofen van de Verlichting, in het bijzonder Voltaire. Het lijkt me uitstekend, al vind ik wel dat sommige verdedigers daarbij een al te vroom gezicht trekken. Maar intussen is er bij ons nog iets anders gaande. Er groeit weer een nieuw eigentijds type, waarvan niet Voltaire de peetvader is, maar John de Mol. Begonnen met Big Brother, waarbij een aantal mensen zich voor vijftien weken in een speciaal daarvoor gebouwd huis tegen betaling liet opsluiten om, gevolgd door camera’s alles te doen – echt alles – wat u en ik thuis ook doen, met dit verschil dat wij er thuis op de televisie naar konden kijken. Een wereldsucces. Verder weet ik er niets van; ik zie genoeg in de Amsterdamse tram.

Nu dus De Gouden Kooi. Weer mensen in een huis, deze keer een villa met een zwembad, en er is deze keer geen grens aan de tijd van hun verblijf. Het kan jaren duren. Wie wint krijgt het huis. De bewoners van de Kooi zijn onderzocht op hun geestelijke vermogens. Over een mevrouw die, om het nieuwe huis te kunnen winnen, in het oude huis haar kleine kind achterlaat (verzorgd natuurlijk maar wel huilend; mammie is over twee jaar terug) zijn kamervragen gesteld. Naar de eerste uitzending hebben 940.000 mensen gekeken. Een Britse kunstenaar, las ik in de Volkskrant, gaat uit artistieke motieven onderzoek doen naar de manier waarop dit soort programma’s de levens van de deelnemers beschadigt, om dit op een of andere manier vast te leggen en zodoende in het kielzog van De Mol de blits te maken.

Wij die in deze tijd leven, hebben misschien een zeldzaam geluk: we zijn er getuige van hoe opnieuw een nieuwe mens ontstaat. Niet door de normen en waarden, het fatsoen moet je doen, het stay the course en het we will prevail van onze democratisch gekozen leiders. Een televisietycoon, misschien zelf ook nieuwe mens, heeft het diepst in de ziel van zijn tijdgenoten gekeken, hun verlangens herkend en er vorm aan gegeven.

Een jaar of veertig geleden ontstond nationaal kabaal over Beeldreligie, een bijdrage in het programma Zo is het toevallig ook nog eens een keer, waarin Peter Lohr het heilige televisiebeeld aanbad. Met dergelijke spot krijg je nu alleen nog gelovige moslims de straat op. Bij ons is het Beeld definitief tot de mensen gekomen en John de Mol is een van de hoofdprofeten.

Hoe ziet de nieuwste mens eruit? Volgens mij is hij tussen de 20 en de 25, beginnend zwaarlijvig, heeft ergens een tatouage, wil meteen rijk worden, de maximum snelheid afschaffen, en is bereid alles te doen, hoe grof, plat en brutaal ook, om voor een publiek van miljoenen zo lang mogelijk op de buis te blijven. Al lang geleden is het in Amerika begonnen, maar omdat ze daar, geleid door ouderwetse godsdienstige motieven nog wat preuts zijn, kon deze mens er niet tot wasdom komen. Hier wel. Dankzij een unieke combinatie van het gedogen en de vrije markt loopt Nederland weer eens voorop.