Op de tast naar de Zoeloes

De Engelse globetrotter James Holman beklom de Vesuvius, overleefde malaria en reisde per paardenslee door Siberië. Toch heeft hij niet alles gezien: hij was vanaf z’n 24ste blind.

„Als kleine jongen droomde ik al van reizen naar verre landen. Ik wilde de uiteenlopende verschijningsvormen van de mens onder invloed van verschillende klimaten, gewoonten en wetten exploreren.” Dit schreef de Engelse globetrotter James Holman (1786-1857). Hij reisde de wereld rond en legde in totaal 400.000 kilometer af. Geen geringe prestatie, zeker als je weet dat hij blind was.

Per koets en paardenslee doorkruiste hij Siberië, met een Tataar als koetsier, en werd op last van de tsaar verbannen. Hij was medestichter van een Engelse nederzetting op het eiland Fernando Po (nu Bioko genaamd, voor de Afrikaanse kust bij Gabon). Slechts 12 van de 135 bemanningsleden overleefden de malaria die er heerste en er werd een rivier naar Holman genoemd. Tijdens een uitbarsting beklom hij de Vesuvius, lopend op hete lava.

Op zijn reizen maakte hij kennis met Hottentotten, Zoeloes, Tchuktchi, Maori’s en Aboriginals. Dit alles tijdens vele, vaak jaren durende reizen. Luitenant Holman oogstte vaak grote bewondering en was een bekende verschijning: de blinde reiziger. Hij werd benoemd tot lid van de ‘Royal Society of Londen for Improving Natural Knowledge’.

Als zoon van een apotheker in Exeter, werd Holman na een kortdurende nautische opleiding als twaalfjarige bootsjongen op het vlaggenschip van de Royal Navy, de HMS George. Hij deed vele buitenlandse havens aan, met name Amerikaanse. Maar op 24-jarige leeftijd, inmiddels opgeklommen tot kapitein, moest hij van boord. Geplaagd door reuma, opgelopen door het vele nachtelijke wachtlopen in weer en wind op het dek, kon hij niet blijven varen. Nog geen twee jaar later werd hij bovendien binnen enkele weken blind. Na een periode van neerslachtige ‘rouw’, studeerde hij drie jaar medicijnen en literatuur in Edinburgh.

Volgens zijn biograaf Jason Roberts kunnen blinden niet beter voelen en horen, maar ontstaat door meer concentratie een grotere gevoeligheid voor de bijhorende sensaties. Holman zelf schrijft: „De blinde concentreert zich volledig terwijl hij luistert en kan de kleinste nuance en verandering onderscheiden...”

Een ruimte is niet een leegte, maar een aantal passen en richtingwijzigingen. Het oppervlak en materiaal waarvan meubels en andere voorwerpen zijn gemaakt, bieden aanwijzingen (de geur van was kondigt de tafel aan). De aanwezigheid van ramen verwarmen je arm als de zon schijnt en via een muur kaatst geluid terug. Holman had altijd een stok met een ronde knop bij zich. De trilling en het geluid van de stok als hij de grond raakte, vertelden hem iets over de ondergrond en in wat voor omgeving hij zich bevond.

De blinde globetrotter leerde allerlei trucs om reizend te overleven. Zo pakte hij zijn bagage zorgvuldig in en onthield zorgvuldig waar alles zich bevond. Als hij betaalde, vroeg hij munten terug, zodat hij het retourgeld kon tellen.

In een tijd dat men nog met ganzenveren schreef, verwierf Holman een Noctograph: een draagbaar, houten apparaat met gespannen draden om de regels aan te geven, met daaronder een voorloper van carbonpapier, mede om morsen met inkt te voorkomen. Schrijven deed hij met een puntige, droge stift.

Aanvankelijk werden Holmans reisboeken in academische en literaire kringen serieus genomen en zelfs vol lof ontvangen. Maar er waren critici die vonden dat je een blinde ontdekkingsreiziger niet serieus kon nemen. Dit terwijl zijn teksten over China bijvoorbeeld niet alleen reisverslagen bevatten, maar ook de geschiedenis van dat land. Hij noteerde recepten voor sojasaus, beschreef de lokale ecologie, de rouwrituelen van Aboriginals, hoe je op kangoeroes moest jagen, en op Indiase wijze muren moest pleisteren.

Had Holman altijd al over weinig geld beschikt, de laatste jaren van zijn leven werkte hij vanuit een armzalig pension in de Londense achterbuurt Tower Hill (bordelen, opiumkits, zeelieden en criminele figuren) aan zijn autobiografie. Nog geen week nadat deze gereed was, overleed hij, 70 jaar oud. Een vriend beloofde de publicatie te verzorgen, maar vond er geen uitgever voor. Het manuscript is nooit teruggevonden. Holman werd begraven op Highgate Cemetery, even buiten het toenmalige Londen. De kleine grafsteen is nu overwoekerd door onkruid.

Onlangs echter werd Holman aan de vergetelheid ontrukt door de verschijning van het boek ‘A Sense of the World, how a blind man became history’s greatest traveller’ van Jason Roberts.

Het boek wordt geïmporteerd door Van Ditmar, adviesprijs 18,99 euro. Zie: www.jasonroberts.net/holman

    • Lex Veldhoen