Het keurslijf van de sekseverschillen

Man of vrouw? Fotograaf Risk Hazekamp brengt mensen met haar werk graag in verwarring over ‘gender’.

Haar nieuwste foto’s zijn te zien in Amsterdam.

Risk Hazekamp, ‘¡Vale!’, 2006 (95 x 120 cm.) Hazekamp, Risk

De afgebonden borsten laten er geen twijfel over bestaan: het zijn vrouwen. Met nepbaarden. In voorgaande fotoseries bleef het soms gissen naar het geslacht van de geportretteerden. Nu niet. Fotograaf en videokunstenaar Risk Hazekamp (1972) toont vanaf zaterdag in Artspace Witzenhausen in Amsterdam haar nieuwste portretten, onder de titel Liberté pour tous.

Hazekamp verliet de Jan van Eyck academie van Maastricht in 1997. Een tijd waarin toonaangevende kunstenaars als Tracey Emin, Cindy Sherman en Inez van Lamsweerde furore maakten met kunstwerken waarin seksualiteit, gender en identiteit centraal stonden. Gender – volgens Van Dale het geheel aan sociale en culturele kenmerken van een sekse – is ook het thema van Hazekamp. Dat was het toen ze tien jaar geleden haar carrière begon, en dat is het nu nog.

Voor Hazekamp is het innerlijke noodzaak. Aan onze biologische mannelijk- of vrouwelijkheid kleven vooroordelen en verwachtingspatronen, en die zitten muurvast. Hazekamp bevecht ze elke dag opnieuw, op straat en in haar kunst. Daarin neemt ze clichés rond seksen op de hak. De laatste jaren portretteerde ze vrouwen – vaak ook zichzelf - in archetypisch mannelijke verschijningen en settings. Kort haar, wijdbeens in spijkerbroek, in een ruig landschap: het deed denken aan cowboys, of aan Hollywood-macho’s als James Dean en Clint Eastwood.

Die tijd van rollenspelen en knipogen is voorbij. Liberté pour tous laat er geen misverstand over bestaan: anno 2006 is het hokjesdenken niet ten einde, al het gender-bending in de westerse cultuur ten spijt. Ziggy Stardust (de androgyne alter ego van David Bowie), de travestiet Candy Darling uit Andy Warhols hofhouding, rockster Peaches met haar opplaksnor en de bossen schaamhaar die uit haar hotpants piepen, hebben daaraan weinig veranderd. Integendeel, zegt Hazekamp in haar atelier. „Ik hoor mensen vaak verzuchten: ‘Dat hebben we nou toch wel gehad, dat gender-denken?’ Maar de sfeer in Nederland wordt juist steeds benepener en is soms zelfs agressief. Waarom weet ik niet, maar ik ervaar het dagelijks in de stad. Ik voel me in Rotterdam zelfs niet meer op mijn gemak als ik hand in hand loop met mijn vriendin.”

Bij het onderzoeken van haar eigen standpunt over gender-identiteit heeft Hazekamp alles over het onderwerp gelezen, van feministische klassiekers als De schaamte voorbij (Anja Meulenbelt, 1976) tot publicaties van de Amerikaanse filosofe Judith Butler, volgens Hazekamp nu de belangrijkste theoreticus op dit gebied.

Butler stelt dat een vastomlijnde genderidentiteit van mensen een illusie is, want niemand voldoet geheel aan de normen voor man- of vrouw-zijn. Mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn talige constructies, ze zijn cultureel bepaald. In de praktijk is het onmogelijk en onwenselijk om te categoriseren. Hazekamp: „Het denken over gender staat nooit stil. Voor mij maakt het onderwerp deel uit van mijn zijn.”

Op Hazekamps vorige tentoonstelling, op de Franse kunstbeurs Paris Photo in november 2005, presenteerde ze een reeks portretten die zelfs bij nauwkeurige bestudering geen uitsluitsel gaven over het geslacht van de modellen. Namen als Océan en Risk hielpen niet bij de ontcijfering. En de bezoekers wilden het toch graag weten. Dus gisten ze, en soms verkeerd. Dat werd niet op prijs gesteld. Een beetje verwarring is leuk, maar de bij de geboorte gegeven tweedeling van de seksen moet wel zichtbaar blijven.

„Daarom is mijn nieuwste werk ook zo expliciet en agressief”, zegt Hazekamp. „Het gaat er niet meer om verwarring te zaaien over het geslacht van mijn modellen. Als de vrouwen mannen hadden moeten lijken, had ik mannen gefotografeerd. Dit zijn meer statements dan portretten.”

Bij de eerste oogopslag wringt er iets op de foto’s: baarden en borsten, dat gaat nou eenmaal niet samen. En niet alleen het uiterlijk van de vrouwen doet onnatuurlijk aan, model en omgeving horen ook niet bij elkaar. Het zijn studio-opnames, maar door het gebruik van projecties wordt de suggestie van buiten gewekt. De vrouwen blijken voor foto’s te staan die Hazekamp in Parijs en Barcelona maakte, van muren met wel zeer toepasselijke spreuken erop. ‘Love Homo’ bijvoorbeeld, ‘Macho’ en, symbolischer kan haast niet, ‘Liberté pour tous’.

Risk Hazekamp, Liberté pour tous. T/m 14/10 in: Artspace Witzenhausen, Hazenstraat 60, Amsterdam. www.art-space.nl