Victoriameer: de stop is eruit

Oeganda heeft een gebrek aan elektriciteit door het kwijnen van het Victoriameer.

Maar de bouw van een nieuwe waterkrachtdam laat op zich wachten.

Vrouwen en kinderen drogen vis aan de oever van het Victoriameer. Op de achtergrond is te zien hoe laag de waterspiegel nu staat. Foto Reuters -PHOTO TAKEN 08MAR06-Women and children cure fish in the small Lake Victoria port of Ggaba, Uganda March 8, 2006. All the fishermen in Ggaba say they are seeing smaller and smaller catches in recent months. The fall in catches has coincided with the lowest water levels in Lake Victoria for 80 years. Picture taken March 8, 2006.
Vrouwen en kinderen drogen vis aan de oever van het Victoriameer. Op de achtergrond is te zien hoe laag de waterspiegel nu staat. Foto Reuters -PHOTO TAKEN 08MAR06-Women and children cure fish in the small Lake Victoria port of Ggaba, Uganda March 8, 2006. All the fishermen in Ggaba say they are seeing smaller and smaller catches in recent months. The fall in catches has coincided with the lowest water levels in Lake Victoria for 80 years. Picture taken March 8, 2006. REUTERS

Julius Lugwago baggert door de blubber in Jinja in Oeganda. Hij kan zijn vissersbootje niet op het droge trekken bij de waterkrachtdam Owen Falls, want de waterkant is tien meter teruggetreden. Een paar visjes spartelen in zijn net. „Het Victoriameer krimpt”, zegt hij. „We vangen steeds minder.”

Het Victoriameer loopt leeg, alsof de stop uit het bad is gehaald. Het meer droogt op, want er valt minder regen en er stroomt minder rivierwater het meer in. Over de oorzaken is niemand het eens, maar over de gevolgen maakt iedereen zich zorgen. „Dat kan nog vijftig jaar duren, maar vijftig jaar is net als morgen”, waarschuwt Gordon Mumbo van het regionale samenwerkingverband Nile Basin Initiative in de stad Entebbe. Keith Muhakanizi, directeur-generaal van het Oegandese ministerie van Financiën: „We moeten snel meer dammen stroomafwaarts in de Nijl bouwen. Anders stevenen we af op een milieuramp en – door het stroomgebrek – tevens een economische ramp.”

Stroomstoring zijn voor iedere Afrikaan een terugkerend verschijnsel als zonsopkomst en -ondergang, maar sinds een jaar zucht Oost-Afrika onder een uitzonderlijk nijpend gebrek aan elektriciteit. En dat komt door het kwijnende water in het Victoriameer. In Oeganda, Kenia en Tanzania is het merendeel van de stroom afkomstig uit waterkracht; in Oeganda is nu sprake van een crisis. „De stroomopwekking neemt dramatisch af”, vertelt Paul Mare, directeur van het Oegandese elektriciteitsbedrijf Umeme. „We beschikken slechts over de helft van de behoefte in het land. De helft van de tijd draaien we de hoofdschakelaar om. Alleen het grote Mulago-ziekenhuis in Kampala garanderen we 24 uur per dag stroom.”

De economische groei valt door het stroomtekort 2 procent minder uit, zegt Keith Muhakanizi van het ministerie van Financiën. De Oegandese Vereniging van Producenten berekende 30 procent minder industriële productie en meldde pas dat 250 bedrijven hun deuren sluiten wegens de hoge stroomkosten. President Yoweri Museveni legt de schuld van de energiecrisis bij de donoren: „Wij moeten altijd bedelen om geld.” Een functionaris van de Wereldbank in Kampala speelt de zwartepiet terug: „De regering moet beter leren plannen.”

Toen Museveni in 1986 de macht veroverde, genereerde de Owen Fallsdam 40 tot 70 megawatt, voldoende voor de in recessie geraakte economie. De daaropvolgende twintig jaar nam Oeganda’s economische groei toe, ieder jaar met 7 tot 8 procent.

Maar de groei in de energiesector hield geen gelijke tred. „De overheid keek onvoldoende naar de toekomst”, kritiseert een econoom. Volgens het Oegandese elektriciteitsbedrijf bedraagt de behoefte aan elektriciteit tegenwoordig ongeveer 380 megawatt, terwijl de dammen bij Jinja nog geen 190 megawatt produceren.

De regering had wel uitbreidingsplannen. Het eerste betrof de bouw van een tweede dam bij Jinja. De zogeheten Kiiradam uit 1999 moest 120 megawatt produceren, maar levert nu slechts eenderde daarvan. „Een ramp” noemen milieudeskundigen en ingenieurs de Kiiradam. De dam kwam parallel te liggen aan de oude dam bij Jinja waardoor er extra water uit het Victoriameer vloeit. De Keniaanse hydro-ingenieur Daniel Kull berekende eerder dit jaar dat Oeganda veel méér water dan toegestaan uit het meer heeft gehaald door de twee dammen tegelijk te laten opereren. „De ernstige neergang van het Victoriameer tussen 2004 en 2005 is voor ongeveer 45 procent het gevolg van droogte en voor 55 procent van te veel uitstroming door de dammen bij Jinja”, schreef Kull in een rapport.

De Britse reiziger John Hanning Speke zag in 1862 bij Jinja als eerste blanke de bron van de Nijl. Hij trof er watervallen aan, die hij de Riponwatervallen noemde. Zij vormden een natuurlijke waterkering voor het Victoriameer, maar ze verdwenen na het bouwen van de eerste dam in 1954. Oeganda is gebonden aan internationale afspraken om jaarlijks dezelfde hoeveel water door de turbines van de dammen te laten vloeien als destijds over de Riponwatervallen stroomde. Volgens Kull stroomde er tussen 2004 en 2005 50 procent meer water uit het Victoriameer dan is afgesproken.

Een dam stroomafwaarts in de Nijl levert minder risico’s op. Hetzelfde water levert daar immers opnieuw stroom. De regering zette daarom haar zinnen op een nieuwe dam: de Bujagalidam ten noorden van Jinja, een project van zo’n 400 miljoen dollar. De Wereldbank beloofde leningen en privé-investeerders zegden geld toe. Het project strandde in 2003 door corruptie, acties van milieuactivisten en uiteindelijk de terugtrekking van de investeerders.

Inmiddels zijn er nieuwe buitenlandse geldschieters aangetrokken. Maar als de groene lobby roet in het eten gooit? „De bevolking knoopt de milieuactivisten op als ze zich tegen Bujagali verzetten”, zegt Fred Kabagambe-Kaliisa van het ministerie van Energie. Frank Muramuzi was tegenstander van de dam en heeft nog altijd twijfels: „Bujagali moet 250 megawatt produceren, maar daar is onvoldoende water voor. Alle plannen hebben bewust de zakkende waterspiegel genegeerd.” Kabagambe-Kaliisa ontkent dat de regering het Victoriameer laat leeglopen om elektriciteit te winnen. „Alle meren in de regio hebben een lage waterstand.”

Kijk Darwin’s Nightmare van Hubert Sauper over het leven in en rond het Victoriameer www.darwinsnightmare.com