Mikado in 300 foto’s

Joel Meyerowitz kreeg als enige fotograaf onbeperkt toegang tot Ground Zero.

In zijn selectie omzeilt hij de valkuil van een teveel aan dramatiek en woede.

‘Simple picture, no drama, empty sky, peaceful.’ Dat noteerde Joel Meyerowitz bij de foto die hij op de avond van 5 september 2001 maakte vanuit het raam van zijn loft in Manhattan. Daar stonden ze, de Twin Towers. Aardig maar niks bijzonders. Een paar dagen later bleek het de laatste foto die hij van dat vertrouwde uitzicht had gemaakt – een ontdekking die menige fotograaf, professional en amateur, achteraf heeft gedaan.

Maar anders dan zijn collega’s wist Meyerowitz als enige, met veel moeite, onbeperkt toegang te krijgen tot Ground Zero. Op 23 september zette hij zijn eerste schreden in de puinbak tussen West Street en Broadway om er vervolgens negen maanden vrijwel onafgebroken te blijven. Zo’n 8.500 foto’s maakte hij voor zijn ‘World Trade Center Archive’ waaruit nu Aftermath is samengesteld. Op ruim 300 kleurenfoto’s is de ontruiming min of meer chronologisch te volgen: het uit elkaar puzzelen van de stapel mikado van steen, beton en staal, het graven naar body parts, het sorteren, stapelen, afvoeren en het doorharken van ook de laatste kiezels. Dat alles afgewisseld met portretten van bouwvakkers, forensisch onderzoekers en hulpverleners. Al opent Aftermath uiteraard met die historische foto van 5 september. Driehonderdvijftig pagina’s met indexen op onderwerp en foto’s; een tijdtabel van de foto-opnames – het past bij de geschiedschrijver die Meyerowitz zich al die maanden voelde. Een ongebruikelijke rol voor een fotograaf die bekend werd met tot op de millimeter uitgekiende foto’s badend in uitgebalanceerd licht: van het Toscaanse landschap of de zomerse stranden van Cape Cod. Een fotograaf kortom die het liefst wacht tot alles eruit ziet zoals hij het hebben wil. Geen wonder dat je hem net als de bergingswerkers ziet worstelen met de omstandigheden. Moeilijke standpunten, grauw stof, duisternis waar hij licht zou wensen, chaotische, nachtelijke schaduwen van bouwlampen, en de voortdurende keuze tussen noodzakelijk overzicht en gewenst detail.

Het zijn omstandigheden waar iedere fotograaf mee te maken zou hebben gehad. Maar waar een ander de oplossing wellicht had gezocht in de nadruk op bereikbare details, daar blijft Meyerowitz op enige afstand. Koel registrerend lijken de beelden van de afbraak en ontruiming zich in eindeloze variaties te herhalen. Gaandeweg het boek blijkt die benadering welgekozen. Hij omzeilt de valkuil van het teveel aan dramatiek en woede. En hij kon ter plekke doen wat hij wilde doen: niet de impact van de gebeurtenis documenteren maar het heidense karwei. Op de keper beschouwd zijn de meeste foto’s net als die van 5 september: simple pictures. Maar dan toch – onvermijdelijk – met meer drama dan een mens lief is.

Joel Meyerowitz: Aftermath. Phaidon Press, 347 blz. € 75,–