‘Mijn slachtoffers zijn mijn schimmen’

Richard III is voor de Duitse regisseur Andreas Kriegen-burg niet de slechterik die men altijd in hem ziet. „Het gaat om vertwijfeling, angst en eenzaamheid.”

Acteur Roger Philipoom (links) en regisseur Andreas Kriegenburg Foto NRC Handelsblad, Leo van Velzen Rotterdam, 05-09-06. Richard III bij het Ro Theater, met in de titelrol Rogier Philipoom (zittend). Regisseur Andreas Kriegenburg. Foto Leo van Velzen NrcHb.
Acteur Roger Philipoom (links) en regisseur Andreas Kriegenburg Foto NRC Handelsblad, Leo van Velzen Rotterdam, 05-09-06. Richard III bij het Ro Theater, met in de titelrol Rogier Philipoom (zittend). Regisseur Andreas Kriegenburg. Foto Leo van Velzen NrcHb. Velzen, Leo van

Koning Richard III is een tomeloze schurk. Kinderverlamming gaf hem een mismaakt uiterlijk. Hij heeft besloten als booswicht en duivel door het leven te gaan. Een engel kan hij toch nooit worden. William Shakespeare herschiep deze zwarte held in een van zijn vroegste historische tragedies, Richard III uit 1592. Deze machtige man leeft in een duistere, nachtmerrieachtige wereld van de ‘Machtsunsicherheit’. Alleen een Duitse regisseur kan zo’n begrip bedenken en uitspreken.

De 42-jarige Andreas Kriegenburg, afkomstig uit het voormalige Oost-Duitsland, werkt met de spelers van het Ro Theater aan dit drama. Kriegenburg is hoofdregisseur van het Hamburgse Thalia Theater, waarmee het Ro Theater samenwerkt.

„Ik maak van Shakespeares woorden muziek”", zegt de jonge acteur Rogier Philipoom (30) die de titelrol vertolkt. „Kriegenburg ensceneert als een choreograaf die let op het ritme van de taal. Hij beheerst het Nederlands niet .”

Hoewel Richard III het toonbeeld is van slechtheid ziet Kriegenburg de middeleeuwse koning anders. „Het gaat om vertwijfeling, angst en eenzaamheid. In het openingsbeeld zien we Richard alleen op het slagveld. Na een slepende oorlog heeft hij de strijd tegen Lancaster gewonnen. Er heerst stilte op het toneel. Richard heeft een bochel, een kreupele voet. Hij leeft buiten de mensen, buiten de moraal en schept er een demonisch plezier in om koning te zijn. Hij perverteert zijn macht.”

Andreas Kriegenburg zegt voor zijn regies „te putten uit zijn biografie”. Hij werd geboren in Maagdenburg en verliet in 1996 de voormalige DDR om in het westen te gaan werken. Hij is autodidact. Na een opleiding als meubelmaker werd hij decorbouwer en technicus. Het vertrek uit zijn geboorteland noemt hij een ‘vlucht’ die hem met weemoed vervult. Al vroeg trad hij op met eigen teksten en maakte hij kleine voorstellingen. Totdat de vooraanstaande regisseur Frank Castorf hem ontdekte en hem aanstelde bij de Volksbühne in Berlijn. Een succes werd zijn Woyzeck van Büchner.

De voorstellingen van Kriegenburg vallen op door een duistere vorm en een melancholieke toon. Het decor van Richard III is een angstaanjagend grote woonkamer waarin een onweerswolk zweeft. Daaraan hangt een klimtouw. „Voor mij is Richard een van de eenzaamste toneelpersonages die ik ken. Ik geloof niet dat hij het symbool van het kwaad is, zoals veel regisseurs en acteurs hem afschilderen. Voor mij is hij een gewond iemand, dat is wat anders dan uiterlijk mismaakt. Hij leeft in onzekerheid: met macht en slechtheid kan hij alles bereiken. Maar hij ontbeert de begrenzing van een morele code. Zoveel macht veroorzaakt desoriëntatie. In dat opzicht is het stuk verontrustend hedendaags.”

Een van de fijnste en vileinste aspecten van Richard III zijn de terzijdes van de hoofdrolspeler aan het publiek. Philipoom: „Volgens de tekst van Shakespeare ontvouwt de koning aan de toeschouwer eerst zijn plannen, bijvoorbeeld: ‘Ik ga die of die eens lekker killen.’ Dan voert hij zijn opzet uit en vervolgens geeft hij in een terzijde het slachtoffer een trap na. Ik doe het anders. Ik speel niet de alwetende slechterik.”

Het verbaast Rogier Philipoom nog altijd dat Kriegenburg hem koos. De regisseur zag hem toen het Ro Theater Meiskes en jongens in Hamburg bracht, en wist meteen: ‘Hij moet Richard III spelen.’ Rogier Philipoom, afkomstig van de Toneelschool Utrecht, weet na tien weken repeteren inmiddels dat Shakespeare vertolken niet alleen een kwestie van emotie is, ook van techniek. Philipoom: „In Richard III staan stukken tekst van soms een bladzijde lang. Die moet je leren spelen met techniek, anders put je jezelf uit. Samen met de regisseur hebben we een mooie vorm gevonden. Het is alsof ik mijn slachtoffers, alle mannen en vrouwen die door mij zijn vermoord, oproep uit het dodenrijk. Het zijn mijn schimmen. Zij komen weer tot leven dankzij mij, ook al moet ik mij in een gruwelijke nachtmerrie begeven.”

Richard III door het Ro Theater. Try out: 8/9; première: 9/9. Tournee 3/10 t/m 8/11. Inl.: www.rotheater.nl of 010-4118110.