‘Midden-Europese landen lijden aan intellectuele luiheid’

In Midden-Europa zijn hervormers overal in de verdediging geraakt, ongeacht hun successen. Na zestien jaar drastisch en pijnlijk hervormen voeren populisten en demagogen nu de boventoon.

Het 16de Economische Forum in het Poolse Krynica had dit jaar ook het forum van de werkloze hervormers kunnen heten. Of het forum van de geknakte ambities. Want onder de gasten van dit ‘Oost-Europese Davos’ bevonden zich nogal wat politici die bij recente verkiezingen zijn afgetroefd door populisten.

Zoals Ivan Miklos, het brein achter het economische wonder in Slowakije, een van de snelst groeiende economieën van Europa. „Er zijn drie soorten politici”, zei de oud-minister van Financiën gisteren. „Demagogen, die populaire angsten creëren. Standaard politici, die zich laten leiden door die angsten. En hervormers, die ertegen in gaan. En doen wat nodig is.” In Centraal-Europa is de eerste soort nu sterker dan ooit.

Polen heeft sinds vorig jaar een antiliberale regering, die buitenlands kapitaal en de EU wantrouwt. In Slowakije kwam in juni de populist Róbert Fico aan de macht, die heeft beloofd het werk van Miklos te zullen afbreken. Tsjechië wordt verteerd door harde machtspolitiek, met een al drie maanden durende crisis tot gevolg. En zelfs in de altijd wat kalmere Baltische landen slaan politici steeds vaker populistische taal uit, om zich te onderscheiden.

De hervormers in Oost-Europa zitten in de verdediging. De centrale vraag in Krynica, een kuuroord in de Poolse bergen, was dan ook of het ‘nieuwe’ Europa niet heel snel oud en stoffig aan het worden is. Gaan de nieuwe lidstaten van de EU alsnog de voortrekkersrol spelen waarvoor ze volgens velen waren voorbestemd? Of luidt de populistische wind een periode van navelstaren in?

De Poolse premier Jaroslaw Kaczynski, die vorige week nog in Brussel was voor een charmeoffensief, zette bij de opening woensdag de toon. In een wollige redevoering noemde hij Polen veelzeggend „een partner” van de EU. En geen lid. Wat Kaczynski betreft blijft „de natiestaat” het uitgangspunt voor al zijn politieke handelen. Op hetzelfde podium zat eurocommissaris Dalia Grybauskaite (begroting) uit Litouwen haar ergernis te verbijten. Zij riep de regio op om een actieve rol te blijven spelen binnen de EU. De nieuwe lidstaten zijn misschien hervormingsmoe, maar „de waarheid is dat de economische resultaten van de EU heel positief zijn. Die waarheid wordt overschaduwd door interne politiek”. Kaczynski had tegen die tijd het podium al verlaten, in verband met volgende verplichtingen.

Centraal-Europa lijdt aan intellectuele luiheid, zo luidde de conclusie in een lijvig rapport dat op het forum werd gepresenteerd. Het vooruitzicht van het EU- en NAVO-lidmaatschap werkte lang als stok achter de deur. Het motiveerde politici tot constructieve samenwerking en hervormingen. „Na het bereiken van dat doel toonden de politieke elites uit die landen geen verdere algemene visie op de toekomst van Europa en de NAVO”, aldus het rapport.

Visie is ook niet echt nodig, want de nieuwe lidstaten gaat het goed. De regeringen van Kaczynski in Polen en van Fico in Slowakije profiteren volop van Europese fondsen. Bovendien plukken ze de vruchten van het verstandige beleid van hun voorgangers, ook al beweren ze nu, om politieke redenen, dat het beleid slecht was. Tot slot is er sprake van een opgaande conjunctuur. De Poolse economie groeit op dit moment met meer dan vijf procent, zonder dat de regering daarvoor echt iets hoeft te doen.

Volgens Mart Laar, oud-premier van Estland en tophervormer, is 5 procent „te weinig”. Hij rekende gisteren tijdens een paneldiscussie voor dat de steun uit Brussel alleen al een basis legt van drie of vier procentpunt. Zonder die steun zou de Poolse economie dus maar één of twee procent groeien, percentages die eerder bij het oude Europa horen. Met verdere hervormingen zou de groei veel hoger uitkomen. Laar gaf zijn eigen Estland als voorbeeld, waar de groei in het afgelopen kwartaal maar liefst twaalf procent bedroeg.

„Hervormingen liggen gevoelig”, zei Kazimier Marcinkiewicz, waarnemend burgemeester van Warschau en volgeling Kaczynski, in een ander panel. „De steun van de samenleving is cruciaal en daarom zijn minder drastische hervormingen beter.” Volgens Marcinkiewicz is het belangrijk om eerst optimisme te kweken, desnoods met public relations. Wie gewoon maar doordrukt, is arrogant en neemt de burger niet serieus.

Hervormer Miklos, twee stoelen verderop, vond dit onzin. „Als je gaat wachten op publieke steun voor hervormingen, kun je wachten tot je een ons weegt”, zei hij. „Mensen zijn van nature tegen veranderingen. Dat is heel normaal. Wat je vooral nodigt hebt is visie en moed.” Marcinkiewicz had tegen die tijd het panel al verlaten, in verband met volgende verplichtingen.