Het moet een keer fout gaan in Hongarije

Invoering van de euro blijft voor Hongarije een droom zolang de staatsschuld blijft stijgen. Stevige bezuinigingen moeten ervoor zorgen dat het land aan de EU-eisen voldoet. „Dat gaat iedere burger voelen.”

Markthal in de Hongaarse hoofdstad Boedapest. „De EU steunt een land dat bereid is om op korte termijn slachtoffers te maken.” (Foto NRC Handelsblad, Vincent Mentzel) Voorbereiding op euro doet pijn in Hongarije Grote markt hal van Budapest.foto VINCENT MENTZEL/NRCH ==F/C==Hongarije,Budapest. 13 februari 2006
Markthal in de Hongaarse hoofdstad Boedapest. „De EU steunt een land dat bereid is om op korte termijn slachtoffers te maken.” (Foto NRC Handelsblad, Vincent Mentzel) Voorbereiding op euro doet pijn in Hongarije Grote markt hal van Budapest.foto VINCENT MENTZEL/NRCH ==F/C==Hongarije,Budapest. 13 februari 2006 Mentzel, Vincent

Op hoeveel staat-ie vandaag? 273? 281? De wankele koers van de forint, de Hongaarse munteenheid, is het gesprek van de dag in Hongarije. ’s Avonds staat de teller op 276 forint tegen 1 euro. Een jaar geleden schommelde de koers nog rond de 250.

De Hongaarse economie zit in het slop. „Er moet worden bezuinigd”, heeft premier Ferenc Gyurcsány al gezegd. Zijn regering heeft maatregelen gepresenteerd die een einde moeten maken aan de almaar oplopende staatsschuld, nu 70 procent van het bruto binnenlands product. Tienduizenden banen in de ambtenarij staan op de tocht. Hongaren moeten meer gaan meebetalen aan de gezondheidszorg om de modernisering van ziekenhuizen te kunnen bekostigen. De belastingen gaan omhoog en hogere energiekosten worden aan de burger doorberekend.

Hongarije werd in de jaren negentig door het internationale bedrijfsleven nog als veelbelovend gezien, maar daar is weinig van over. Van de tien nieuwe lidstaten die in 2004 toetraden tot de Europese Unie is Hongarije het verst verwijderd van de eurozone. Slovenië mag als enige op 1 januari de euro invoeren. Hongarije voldoet niet aan de criteria en moet rekening houden met uitstel tot mogelijk 2012.

Het ‘euroconvergentieplan’ heet daarom het bezuinigingsprogramma van de regering. Maar in de Hongaarse media wordt al gesproken van een ‘divergentieplan’. De angst is groot dat mensen met lagere inkomens de hoogste prijs gaan betalen. Vakbonden dreigen met wilde stakingen. Erika, een vijftiger, toont haar nieuwe, verhoogde gasrekening. „Ik kan het niet meer opbrengen, we gaan vanmiddag houthakken in het bos.”

Na een zwoele zomer zijn de Hongaren wakker geschud onder een ijskoude douche. Op 1 september werden de eerste maatregelen al van kracht. De btw op de meeste voedselproducten is verhoogd van 15 naar 20 procent. Boven op de vennootschapsbelasting van 16 procent komt een ‘solidariteitsheffing’ van 4 procentpunt.

„Het besteedbare inkomen wordt minder en dat gaat iedere Hongaarse burger, maar ook het bedrijfsleven voelen”, zegt Roelof Stapel, directeur van Nestlé Ice Cream Hongarije. De avond voorafgaand aan de btw-verhoging vormden zich lange rijen voor hypermarkten als Tesco en Auchan, gevestigd aan de ringweg rond hoofdstad Boedapest. Over de grens, in Roemenië, bezoeken de laatste maanden veel Hongaren de supermarkten, om er goedkopere Roemeense suiker, meel en zout in te slaan. Het heeft euroscepsis uitgelokt onder de Roemenen, die naar verwachting per 1 januari toetreden tot de EU. Staat ons dat straks als lidstaat ook te wachten, vragen ze zich af. Prijsstijgingen en hogere belastingen?

Er wordt in Hongarije weer gehamsterd – een fenomeen dat pijnlijke herinneringen oproept aan de communistische jaren tachtig toen er in diverse landen van Oost-Europa voedselschaarste heerste. Maar ditmaal is er van schaarste geen sprake. In de winkels en de showrooms is alles voorradig, van Argentijnse wijnen en Franse kaasjes tot en met laptops en terreinwagens met vierwielaandrijving. Zeventien jaar na de ‘Wende’ in 1989 is het probleem van een geheel andere orde: de Hongaarse economie heeft te lang gedraaid op beloftes, krediet en buitenlandse investeringen, zeggen economen aan de Central European University in Boedapest. Kapitalisme en consumentisme werden omarmd, maar intussen bleef de structuur van de aloude socialistische verzorgingsstaat overeind. ‘Er wordt toch wel voor ons gezorgd’ is de mentaliteit die nog altijd heerst.

Op een totaal aantal inwoners van tien miljoen zijn vier miljoen Hongaren actief op de arbeidsmarkt. Daarvan werkt één op de vijf als ambtenaar. Een enorme kostenpost. Dat moet een keer fout gaan, waarschuwen economen al jaren. De politiek verzuimde de noodzakelijke harde, impopulaire maatregelen te nemen.

Maar bij de parlementsverkiezingen in april jongstleden kon niemand er meer omheen. Het kamp van de socialisten en liberalen, onder aanvoering van premier Gyurcsány, voerde campagne waarin de bezuinigingen al werden aangekondigd. Dat Gyurcsány desondanks won, duidde erop dat de Hongaren begrip hadden voor de noodzaak ervan. Maar nu het moment daar is, is de verontwaardiging alsnog groot. „We mogen het niet toelaten dat de socialisten ons land onherstelbaar kapot maken”, zegt Viktor Orbán, leider van de conservatieve oppositiepartij Fidesz die zich al warmloopt voor de lokale verkiezingen op 1 oktober. Orbán: „Als Gyurcsány die verkiezingen verliest, moet hij de bezuinigingen afblazen.”

Onderzoeksbureau Moody’s waarschuwt dat de belastingverhogingen leiden tot het verdwijnen van veel economische activiteiten in de grijze economie. Moody’s voorspelt een verder verlies van de concurrentiepositie van Hongarije in de regio. De president van de Hongaarse Nationale Bank, Zsigmond Járai, werd bij het opstellen van het ‘euroconvergentieplan’ niet geconsulteerd. Hij bekritiseert de wijze waarop de regering de economie vlot wil trekken met hogere belastingen. „Het jaagt de inflatie op en het schaadt de ondernemingszin en onze concurrentiepositie”, waarschuwde Járai al in de zomer.

Om toe te kunnen treden tot de eurozone eist de EU dat het huidige begrotingstekort van ruim 8 procent wordt teruggebracht naar 3 procent. Tevens moet Hongarije de staatsschuld terugdringen. Net op tijd – de EU had 1 september als deadline gesteld – presenteerde Gyurcsány vorige week zijn euroconvergentieplan. Over de haalbaarheid ervan buigt de EU zich de komende maanden.

De chef van de delegatie van de Europese Commissie in Boedapest, Gábor György, is optimistisch. „De EU steunt een land dat bereid is om op korte termijn slachtoffers te maken, ten behoeve van succes op de lange termijn.”