Hebzucht aan de top

In de Verenigde Staten is een grootschalig onderzoek gaande naar de frauduleuze praktijk van het antedateren van aandelenopties door topbestuurders. Daarbij wordt gedaan alsof opties zijn toegekend op dagen dat de aandelenkoers op het laagste niveau was, zodat de ondernemingstop extra winst kan incasseren als de aandelen stijgen. Als de antedatering niet wordt gemeld, is er sprake van boekhoudfraude omdat kosten verborgen blijven voor aandeelhouders en toezichthouders.

Inmiddels wordt de optiepraktijk van meer dan honderd Amerikaanse ondernemingen waaronder bekende namen als Apple Computer en Home Depot aan een onderzoek onderworpen. Bij UnitedHealth bleek de raad van toezichthouders die de opties toekent (vergelijkbaar met onze raad van commissarissen), zelf ook een flinke greep in de koekjestrommel te hebben gedaan. Met z’n tienen bezaten de toezichthouders maar liefst 230 miljoen dollar aan aandelen UnitedHealth.

Het optieschandaal in de Verenigde Staten bewijst eens te meer dat je het niet aan de ondernemingstop kunt overlaten om zijn eigen beloning vast te stellen. Het laat ook goed zien dat aandelenopties, die het effect hebben van een winstaccelerator, het slechtste in ondernemingsbestuurders naar boven halen.

Je kunt je in rede afvragen of de boekhoudschandalen zoals bij Enron en WorldCom zich überhaupt hadden voorgedaan als er geen aandelenopties in het spel waren geweest.

Enron-topman Kenneth Lay en WorldCom-topman Bernie Ebbers zagen hun persoonlijke rijkdom geweldig toenemen door middel van aandelenopties én de door hen georkestreerde stijging van de aandelenkoersen. Het is beide topmannen niet goed bekomen. Ebbers werd vorig jaar veroordeeld tot 25 jaar cel in Mississippi, en Lay stierf twee maanden geleden aan een hartaanval, kort nadat een jury in Houston hem schuldig had bevonden aan grootschalige boekhoudfraude.

In de strafzaak tegen voormalig Ahold-topman Cees van der Hoeven achtte de Amsterdamse rechtbank valsheid in geschrifte en oplichting meermalen bewezen. Ondanks dat harde oordeel kwam Van der Hoeven weg met een voorwaardelijke gevangenisstraf en een geldboete.

In het vonnis merkte de rechtbank terecht op dat het niet aangaat om Amerikaanse maatstaven in een Nederlands strafproces als richtsnoer te gebruiken. Dat doen we immers ook niet bij verdachten die in Nederland terechtstaan voor drugshandel.

Wél is het merkwaardig dat zowel het openbaar ministerie als de rechtbank voetstoots aannam dat Van der Hoeven niet uit was op enig persoonlijk financieel gewin of voordeel. De magistraten hadden in het boek van Jeroen Smit, Het drama Ahold – Over ijdelheid en hebzucht aan de top, kunnen lezen dat Van der Hoeven, naast de miljoenen euro’s die hij jaarlijks opstreek, ook een aanzienlijk pakket aandelenopties voor zichzelf had bedongen.

„Van der Hoeven krijgt [in 1998, red.] op zijn eigen verzoek 500.000 opties in het vooruitzicht gesteld. Als analistengelijk krijgen en de koers zich verdubbelt en richting de 60 euro beweegt, dan zouden deze opties straks 15 miljoen euro op kunnen leveren. Belastingvrij want Van der Hoeven betaalt de belasting vooraf. Gecombineerd met de 500.000 opties die hij al heeft, begint echte rijkdom in hetvizier te komen.” (‘Het drama Ahold’, p. 203)

De reconstructie van Jeroen Smit bevat tientallen verwijzingen naar de aandelenopties die de euforie bij Van der Hoeven flink aanwakkerden. Je kunt je als lezer niet aan de indruk onttrekken dat Cees eind jaren ’90 onafgebroken liep te watertanden bij de gedachte aan de tientallen miljoenen euro’s die zijn aandelenopties hem zouden opleveren. Tenminste, als de koers van het aandeel Ahold zou blijven stijgen.

Het zal geen toeval zijn dat precies in die periode het geknoei met de side letters is begonnen. De focus op groei beheerste eind jaren ’90 de cultuur binnen Ahold. In het middelpunt van die cultuur stond Cees van der Hoeven als voorman én aanjager, aldus de openbare aanklager in zijn requisitoir.

De president-commissaris van Ahold, Henny de Ruiter, maakte zich toen al grote zorgen. In zijn ogen was de groeibelofte niet vol te houden, want dan zou over 40 jaar de hele wereld in handen zijn van Ahold.

De door het bestuur van Ahold voorgespiegelde omzetgroei bepaalde voor een belangrijk deel de koers van het aandeel. Voor Van der Hoeven en de aandeelhouders gold the sky is the limit.

Onder economen wordt dit fenomeen verklaard aan de hand van de greater fool theory. Volgens die theorie kan het rationeel zijn om een overgewaardeerd aandeel te kopen, als je verwacht dat je een grotere gek kunt vinden die bereid is voor het aandeel een nóg hogere prijs te betalen.

Valsheid in geschrifte en oplichting waren meermalen nodig om – ook naar Amerikaanse boekhoudmaatstaven – jaarlijks een substantiële omzetgroei in de boeken van Ahold te kunnen laten zien. Het had allemaal veel weg van een piramidespel, of beter gezegd een variant daarop, het Ponzischema. De Ahold-topman was daarbij niet een argeloze deelnemer maar de aanjager, zoals het openbaar ministerie het treffend verwoordde, oftewel de organisator.

Vorige maand werd zakenman en tennisgoeroe René van den Berg door dezelfde rechtbank in Amsterdam veroordeeld tot een onvoorwaardelijke gevangenisstraf van vijf jaar wegens oplichting. De rechtbankpresident liet in zijn vonnis zwaar meewegen dat Van den Berg debedoeling had gehad zichzelf ten koste van het goedgelovige publiek te verrijken.

Het Ahold-debacle is vooral ten koste gegaan van de particuliere beleggers in Nederland. Tijdens roadshows waren die door Van der Hoeven persoonlijk overgehaald om het aandeel Ahold te kopen. Ook bevonden zich onder de gedupeerden verhoudingsgewijs veel vrouwenen AOW-gerechtigden die destijds goedgelovig in het AH-klantenfonds warengestapt. Dat Cees van der Hoeven niet al zijn aandelenopties te gelde heeft kunnenmaken, bewijst niet dat het oogmerkvan zelfverrijking bij hem ontbrak. Het betekent hooguit dat zijn ego nog groter was dan zijn hebzucht.