Drie zusters in surrealistische séance

Op het festival van Edinburg tergt de Poolse regisseur Krystian Lupa het Schotse publiek met een surrealistische, extreem trage versie van Tsjechovs toneelstuk ‘Drie zusters’.

Niet alleen het jarige zusje zelf, maar ook het publiek kijkt teleurgesteld als Irina een cadeautje krijgt. Volgens schrijver Tsjechov zou zij in de openingsscène van het toneelstuk Three Sisters (1900) een lelijke samowar moeten krijgen, zo’n traditionele Russische theekan met een kraantje. Maar in de versie van regisseur Krystian Lupa, te zien op het Edinburgh International Festival (EIF), krijgt het meisje als cadeau een mensenhoofd in een aquarium, dat een aria zingt als je op een knopje drukt. Er komen luchtbelletjes uit zijn mond.

Het ‘Edinburgh festival’ is een ruwe verzamelnaam voor de vele festivals die hier in augustus tegelijkertijd plaatsvinden. Het oudste en meest respectabele festival is het EIF, opgericht in 1947 en gewijd aan de klassieke podiumkunsten. In tegenstelling tot de Fringe van Edinburgh, dat een groot volksfestival is, is de EIF meer voor de professionals en de hoogopgeleide, grijzende fijnproevers. Kortom, de Schotse versie van het Holland Festival. Zo’n vijftig klassieke concerten zijn hier te zien. Theater, opera en dans zijn met vijftien voorstellingen vertegenwoordigd. Nederland doet ook mee: het Rotterdams Philharmonisch Orkest, het Nationaal Jeugd Orkest (onder leiding van Reinbert de Leeuw), cellist Pieter Wispelwey en het Nederlands Dans Theater.

Afgezien van het zingende waterhoofd, is er wel meer dat het Schotse publiek niet bevalt aan Three Sisters, zoals de lengte. Bijna vier uur met pauze, en eindeloos durende stiltes tussen de zinnen. Het American Repertory Theater (ART) wist wat het deed toen het Lupa inhuurde. De Poolse regisseur – die hier steevast ´de legendarische’ voor zijn naam krijgt, hoewel hij nog leeft – maakt doorgaans voorstellingen die één of meerdere dagen duren. En hij repeteert tot hij denkt dat het klaar is – wat meestal een jaar duurt. Voor de Amerikanen hield hij het dit keer ‘kort’. Het ART is binnenkort in Nederland te zien; samen met Toneelgroep Amsterdam maakt het De hemel boven Berlijn.

Alles ademt verval in het spookhuis waarin de drie zusters ronddwalen; het huis bestaat deels uit traditionele hoge ramen en deels uit moderne ramen in een stalen frame. Aan de zijkanten zitten golfplaten. Een regiment strijkt neer en schudt tijdelijk de ongelukkige levens van de zusters op. Dan vertrekt het regiment weer, en laat de zusters verweesd achter. De voorstelling begint nog vrij levendig en traditioneel, met ingeleefd spel, zang en dans, en een redelijk tempo. Maar in het tweede bedrijf al begint Lupa het stuk uit elkaar te trekken. Alle energie laat hij weglopen. Lupa is niet geïnteresseerd in de psychologisch-realistische behandeling die Tsjechov doorgaans krijgt, zeker in Groot-Brittannië en de VS. Lupa werkt meer in de surrealistische traditie van zijn grote voorbeeld Kantor, en in het adagio-tempo van cineast Tarkowski . Het gaat hem om de sfeer, de stemming, het beeld. In Nederland kun je hem vergelijken met Olivier Provily.

Wat is er met die zusters aan de hand? Ze zitten vol plannen, ze vieren feest, worden verliefd, en ze raken in vuur en vlam als de plaatsnaam Moskou valt, een mythische oord dat al hun dromen belichaamt. Maar Lupa laat niets zien van die levendigheid, hij heeft geen sympathie voor die dagdromerij. Volgens hem vond Tsjechov dat je pas volwassen was als je niet meer streefde naar het onbereikbare, maar berustte in het haalbare. De zusters zijn onvolgroeiden, ze zijn niet in staat om iets op te bouwen omdat ze geen afscheid nemen van hun kinderdromen. Daardoor gaan ze geestelijk kapot. Hun onvolwassenheid wordt gespiegeld in de mannen die langskomen, de soldaten die door hun functie ook in hun kindertijd worden gehouden. Verveeld trekken deze eeuwige jongetjes rond, vervreemd van het echte leven.

Echt surrealistisch wordt het na de pauze. Eerst zitten we in een heel vol decor, de slaapkamer van twee van de zusters, vol meubels, jurken en pakketen dekens met touwen omsnoerd. De soldaten komen binnen, onder het roet en bloed. Ze zijn bij een brand wezen helpen, maar het lijkt alsof ze net van het slagveld komen. De grote, vieze militairen in de intieme meisjeskamer scheppen een mooi, vreemd beeld. In het vierde bedrijf is het decor leeg. Twee tot drie spelers staan ver van elkaar af. Verdwaasd in de zaal starend zeggen zij hun zinnen.

Een deel van de handeling vindt achter op het podium plaats, achter glas. De stemmen bereiken ons via microfoons, met echo. Dreigende onbestemde geluiden dragen bij aan het vervormde beeld. Voor het glas plaatst Lupa een van de zusters, onbeweeglijk. Daardoor lijkt het alsof we door haar ogen kijken. Dat is Lupa’s belangrijkste verdienste: we kijken naar de drie zusters door de hallucinerende ogen van de drie zusters.

Séances noemt Lupa zijn voorstellingen. Publiek en spelers roepen samen geesten op. In Edinburg zit het medium zelf iedere avond op een balkonnetje toe te kijken. De grote man met de hoge grijze kuif leidt zijn spelers door zo nu en dan op een trommel te slaan.