De tennisclub die ook nog politiek bedrijft

Mark Rutte beloofde veel kandidaten een mooie plaats op de kandidatenlijst.

Nu de lijst bekend is, hebben vele VVD’ers zich echter teleurgesteld afgemeld.

Een dag na de zorgvuldig geregisseerde en vlekkeloos verlopen presentatie van het verkiezingsprogramma, brak gisteren bij de VVD weer onrust uit. Aanleiding was het uitlekken van de concept-kandidatenlijst voor de komende Kamerverkiezingen. „De VVD was weer even de tennisclub die politiek bedrijft”, verzucht een fractielid.

Meest in het oog springend was het vertrek van kandidaat-Kamerlid Arthur Docters van Leeuwen. De huidige baas van de Autoriteit Financiële Markten was door het hoofdbestuur op een tiende plaats op de lijst gezet, maar het feit dat officier van justitie Fred Teeven op een vijfde plaats staat, was voor Docters aanleiding zich terug te trekken. De VVD, zo zei hij, kiest met Teeven duidelijk voor een andere lijn op justitiegebied dan Docters zelf voorstaat.

Het is opvallend hoeveel opschudding de publicatie van de lijst heeft veroorzaakt. Bij het CDA, dat twee weken terug een lijst publiceerde waarop ook veel zittende fractieleden op een waarschijnlijk onverkiesbare plaats stonden, bleef het opvallend stil. Maar bij de VVD spraken de kandidaten gisteren openlijk hun afkeuring uit over de manier waarop er met hen was omgegaan. Ligt het aan het (gebrek aan) leiderschap van de nieuwe man Mark Rutte of zijn er andere oorzaken te vinden?

De chaotische gang van zaken roept herinneringen op aan de de lijsttrekkersverkiezing. De kandidaten Rita Verdonk en Mark Rutte kwamen toen geregeld met elkaar in aanvaring en binnen de partij vreesden enkelen zelfs een scheuring. Voormalig fractievoorzitter Jozias van Aartsen sprak vorige week in een afscheidsbrief zijn vrees uit dat de kloof in de partij, tussen de naar populisme neigende stroming en de meer vrijzinnig liberalen, na de overwinning van Rutte niet gedicht was. Hij waarschuwde ervoor dat de huidige en de nieuwe fractie de gevolgen van de strijd nog zouden voelen.

Profetische woorden, blijkt nu.

Bij het opstellen van de VVD-lijst heeft een ware slachting plaatsgevonden onder de zittende leden, zoals scheidend Kamerlid Pieter Hofstra het uitdrukt. Feit dat dat zo geïnterpreteerd wordt, zegt iets over de manier van leidinggeven van Rutte. Al eerder bleek dat veel zittende Kamerleden ervan uitgingen dat Rutte voor hen een goed woordje zou doen bij de kandidatencommissie. Rutte had in de campagne om het lijsttrekkersschap de steun van veel VVD’ers nodig, en lijkt daarbij te hoge verwachtingen te hebben gecreëerd.

Het is niet toevallig dat een groot aantal Rutte-getrouwen nu teleurgesteld alsnog hun kandidatuur intrekken, zoals Eske van Egerschot, Arno Visser en Ed van der Sande, en een paar dagen geleden al Eric Balemans, Bibi de Vries en Annette Nijs. Zij zijn teleurgesteld in het gebrek aan vertrouwen van de partij. Van der Sande op zijn website: „‘Den Haag’ lijkt niet de omgeving te zijn waarin we in samenwerking met elkaar iets tot stand brengen.”

Rutte stond voor een lastige taak. Niet hij maar zijn voorganger Van Aartsen (die op 8 maart terugtrad) heeft de functioneringsgesprekken met de meeste fractiegenoten gevoerd. Daarbij komt dat niet de lijsttrekker maar het hoofdbestuur en de zogenoemde scoutingcommissie de leiding hadden bij het opstellen van de lijst. Daarin hebben Jan van Zanen, Gerrit Zalm en commissievoorzitter Pauline Krikke een zware stem.

Rutte zag zich ook nog geconfronteerd met een uitspraak van het VVD-congres, dat een derde van de kandidatenlijst uit nieuwe kandidaten moet bestaan, hetgeen per definitie ten koste gaat van de zittende leden. En ten slotte blijkt de macht van de liberale kamercentralevoorzitters (de zogeheten partijbaronnen) nog steeds groot te zijn. In overleg met hen werd zaterdag nog een aantal wijzigingen in de lijst aangebracht.

Toch had Rutte de leiding moeten nemen, vinden sommigen in de fractie. „Hij had een eigen mandaat na zijn verkiezing en had gewoon moeten zeggen: Gerrit, jij bent mijn adviseur”, zegt een fractielid. Al in de zomer, toen Zalm, Rutte, Van Zanen en Krikke de lijst globaal opstelden, hadden ze met de kandidaten moeten overleggen. Een VVD’ er: „Dat doen ze bij het CDA echt stukken beter.”

Rutte en Van Zanen hadden moeten voorzien dat iemand als Docters van Leeuwen, die wel in was voor een ministerspost, zich niet zomaar achter iemand als Fred Teeven op de lijst zou laten zetten. Toch kan zijn vertrek een geluk bij een ongeluk zijn voor Rutte: het verlies van een beeldbepalende nieuwkomer is pijnlijk, maar duidelijk is dat Docters in de fractie ook tot botsingen had geleid.

Om een goed resultaat te boeken bij de verkiezingen van 22 november moet er desalniettemin nog veel gebeuren. Met een gedemotiveerde fractie zal dat lastig worden.

zie ook www.vvd.nl