‘VVD, een tennisclub die politiek bedrijft’ Rutte kan niet iedereens vriend blijven

In de VVD is het alweer onrustig. Mark Rutte veroverde het leiderschap, maar stelt nu kandidaten voor de Kamer teleur. Exit Docters van Leeuwen.

Den Haag, 30 aug. - Het lukt nog steeds niet. Een dag na de zorgvuldig geregisseerde en vlekkeloos verlopen presentatie van het verkiezingsprogramma, brak gisteren bij de VVD weer onrust uit. Aanleiding was het uitlekken van de concept-kandidatenlijst voor de komende Kamerverkiezingen. „De VVD was weer even de tennisclub die politiek bedrijft”, verzucht een fractielid.

Meest in het oog springend was het vertrek van kandidaat-Kamerlid Arthur Docters van Leeuwen. De huidige baas van de Autoriteit Financiële Markten was door het hoofdbestuur op een tiende plaats op de lijst gezet en hij vond dat niet goed genoeg. Vooral het feit dat officier van Justitie Fred Teeven op een vijfde plaats staat, was voor Docters aanleiding zich terug te trekken. De VVD, zo zei hij, kiest met Teeven duidelijk voor een andere lijn op justitiegebied dan Docters zelf voorstaat. Lijsttrekker Mark Rutte en partijvoorzitter Jan van Zanen waren onaangenaam verrast en reageerden zuinig op Docters’ besluit: „We hadden hem er graag bij gehad, vandaar zijn hoge plaats op de lijst”, schreven zij in een drieregelige verklaring.

Het is opvallend hoeveel opschudding de publicatie van de lijst heeft veroorzaakt. Waar het CDA twee weken terug een lijst publiceerde waarop ook veel zittende fractieleden op een waarschijnlijk onverkiesbare plaats stonden, bleef het daar opvallend stil. Maar niet bij de VVD. Openlijk spraken de kandidaten gisteren hun afkeuring uit over de manier waarop er met hen was omgegaan. De vraag is hoe dat kan. Ligt het aan het (gebrek aan) leiderschap van de nieuwe man Mark Rutte of zijn er andere oorzaken aan te wijzen?

De chaotische gang van zaken bij de VVD nu roept herinneringen op aan de periode dat de partij verwikkeld was in de lijsttrekkersverkiezing. De kandidaten Rita Verdonk en Mark Rutte kwamen toen regelmatig met elkaar in aanvaring en binnen de partij vreesden enkelen zelfs een scheuring. Voormalig fractievoorzitter Jozias van Aartsen sprak vorige week in een afscheidsbrief zijn vrees uit dat de kloof in de partij, tussen de naar populisme neigende stroming en de meer vrijzinnig liberalen, na de overwinning van Rutte niet gedicht was. Hij waarschuwde ervoor dat de huidige en de nieuwe fractie de gevolgen van de strijd nog zouden voelen.

Van Aartsen sprak daarmee profetische woorden, zo blijkt deze week.

VVD Rutte kan niet iedereens vriend blijven

Bij het opstellen van de VVD-lijst heeft een ware slachting plaatsgevonden onder de zittende leden, zoals scheidend Kamerlid Pieter Hofstra het uitdrukt. Feit dat dat zo geïnterpreteerd wordt, zegt iets over de manier van leidinggeven van Rutte. Al eerder bleek dat veel zittende Kamerleden er vanuit gingen dat Rutte voor hen een goed woordje zou doen bij de kandidatencommissie. Rutte had in de campagne die hij voerde tegen Rita Verdonk om het lijsttrekkersschap de steun van veel VVD’ers nodig, en lijkt daarbij wat te hoge verwachtingen te hebben gecreëerd bij zijn collega-politici. Rutte stelt zich graag aardig op, en als hij dan mensen teleurstelt, komt dat extra hard aan.

Het is daarom niet toevallig dat een groot aantal Rutte-getrouwen nu teleurgesteld alsnog hun kandidatuur intrekken. Mensen als Eske van Egerschot, Arno Visser en Ed van der Sande bijvoorbeeld, en een paar dagen geleden al Eric Balemans, Bibi de Vries en Annette Nijs trokken zich terug. Zij zijn teleurgesteld in het gebrek aan vertrouwen van de partij. Van der Sande op zijn website: „‘Den Haag’ lijkt niet de omgeving te zijn waarin we in samenwerking met elkaar iets tot stand brengen.”

Rutte stond ook voor een lastige taak. Niet hij maar zijn voorganger Van Aartsen (die op 8 maart terugtrad) heeft de functioneringsgesprekken met de meeste fractiegenoten gevoerd en dat aan het hoofdbestuur gerapporteerd. Daarbij komt dat niet de lijsttrekker maar het hoofdbestuur en de zogenoemde scoutingcommissie de leiding hadden bij het opstellen van de lijst. Daarin hebben mensen als Jan van Zanen, vice-premier Gerrit Zalm en voorzitter van de scoutingscommissie Pauline Krikke een zware stem.

Rutte zag zich ook nog geconfronteerd met een uitspraak van het VVD-congres, dat onlangs liet vastleggen dat eenderde van de kandidatenlijst uit nieuwe kandidaten moet bestaan, hetgeen per definitie ten koste gaat van de zittende leden. En tenslotte blijkt de macht van de liberale kamercentralevoorzitters (de zogeheten partijbaronnen) nog steeds groot te zijn. In overleg met hen werd zaterdag nog een aantal wijzigingen in de lijst aangebracht.

Toch had Rutte de leiding moeten nemen, vinden sommigen in de fractie. „Hij had een eigen mandaat na zijn verkiezing en had gewoon moeten zeggen: Gerrit, jij bent mijn adviseur”, zegt een fractielid. Al in de zomer, toen Zalm, Rutte, Van Zanen en Krikke de lijst globaal opstelden, hadden ze met de kandidaten moeten overleggen. Een VVD’ er: „Dat doen ze bij het CDA echt stukken beter.”

Rutte, oud-personeelsmanager bij Unilever-dochter Mora, en Van Zanen hadden moeten voorzien dat iemand als Docters van Leeuwen, die had laten weten wel in te zijn voor een ministerspost, zich niet zomaar achter iemand als Fred Teeven op de lijst zou laten zetten. Docters zou een plaats bij de eerste vijf zijn beloofd. Hem werd pas maandag duidelijk dat hij op nummer tien stond. Docters, die door Rutte persoonlijk gevraagd was zich te kandideren en soms bijna dagelijks contact met Rutte onderhield, pikte dat niet. Het vertrek van Docters kan een geluk bij een ongeluk zijn voor Rutte. Het beeld van gisteren en vandaag mag wat rommelig zijn, en het verlies van een beeldbepalende nieuwkomer is pijnlijk, maar duidelijk was al wel dat Docters in de fractie ook tot botsingen had geleid.

Het aangekondigde vertrek van een deel van de fractie, levert een ongemakkelijke situatie op voor de nieuwe lijsttrekker. Om een goed resultaat te boeken bij de verkiezingen van 22 november moet er nog veel werk gedaan worden. Met een gedemotiveerde fractie gaat dat heel lastig worden.