‘Uw land zal nú moeten kiezen’

Kamerleden laten zich in de VS voorlichten over de voortgang van het gevechtsvliegtuig JSF, dat in Nederland op termijn de F-16 zou moeten vervangen.

Op de revers van Mat Herben (LPF) prijkt een JSF-speldje. „Echt goud’’, zegt VVD’er Zsolt Szábo, die er ook eentje op de kop heeft getikt. „Kan je hier beneden krijgen. Gratis.” „Hélemaal voor niks’’, zegt Herben. Ze kijken er content bij – Hollandse koopmannen in Amerika.

De Kamerleden zijn gistermiddag in het JSF Demonstration Center in Arlington, Virginia. Ze maken een reis door de VS om zich te laten voorlichten over de voortgang van de Joint Strike Fighter (JSF), het gevechtsvliegtuig dat in Nederland op termijn de F-16 zou moeten vervangen. Eind dit jaar zal Nederland, tijdens de campagne of in de kabinetsformatie, beslissen of het deelneemt aan de volgende fase van het project. De Kamerleden steken hun licht op bij de Amerikaanse Rekenkamer, de regering, ambtenaren en wetenschappers om „balans in de politieke discussie te krijgen”, zegt delegatievoorzitter Nebahat Albayrak (PvdA).

De JSF is een omstreden project, ook in de VS. Volgens rapportages van de Amerikaanse Rekenkamer wordt het almaar duurder. Eerder dit jaar meldde de Rekenkamer dat de ontwikkelingskosten van het toestel met 84 procent zijn toegenomen ten opzichte van de oorspronkelijke ramingen, terwijl de stijging van de productiekosten door de Rekenkamer op 28 procent is becijferd. Cijfers die volgens aanhangers van de JSF demagogisch zijn, omdat er kosten bij zouden zijn opgeteld die er niet in thuishoren.

Nederland investeerde tot nu toe 800 miljoen euro. Dat is voor de ontwikkeling van het toestel; toen Wouter Bos nog staatssecretaris van Financiën was in Paars II, zette hij zijn handtekening onder dat besluit. Maar nu een nieuwe stap moet worden gezet – van de ontwikkeling naar de productie van het toestel – is de PvdA-fractie onder leiding van dezelfde Bos tegenstander van verdere deelname. Reden waarom de JSF een grote rol kan spelen in de komende kabinetsformatie, beaamden bijna alle delegatieleden gisteren.

Pikant is dat de Amerikanen van Nederland vragen om het besluit over verdere deelname tussen 6 november en 6 december te nemen. De verkiezingen zijn op 22 november. Een Amerikaanse betrokkene liet gisteren weten dat de regering beleefd kennis heeft genomen van de vervroegde verkiezingen in Nederland – maar dat men niet bereid is uitstel te verlenen. „Uw land zal nú moeten kiezen.”

Een ruime meerderheid (CDA, VVD, LPF, D66) zei dat men in de VS genoeg had gehoord om de deelname aan de JSF te continueren. Maar volgens Luuk Blom (PvdA), het enige niet-dasdragende lid van de delegatie, zou dat betekenen dat Nederland nog eens 260 miljoen (ontwikkelingskosten) en 400 miljoen euro (de aankoop van drie testvliegtuigen) uittrekt aan de JSF. „Dan hebben wij anderhalf miljard in de JSF geïnvesteerd en moeten we nog beginnen met de aankoop. De verhoudingen zijn zoek”, zei hij.

Bloms cijfers werden bestreden door de meeste andere Kamerleden – al beaamden enkelen dat hij er waarschijnlijk niet ver naast zit. Het punt is alleen, zei Szábo (VVD), dat de VS nog niet hebben verteld hoe duur de volgende fase zal uitpakken. „Dat horen we over een tijdje pas.”

Maar haast is geboden, hielden de Amerikanen de Kamerleden voor. De Rekenkamer, zei Szabo, legde de delegatie uit dat de JSF goedkoper zal zijn naarmate Nederland sneller zal besluiten tot de aankoop. „Scheelt 10 miljoen dollar per toestel.” Ook het CDA, bij monde van het Kamerlid Kortenhorst, zei vooral een snelle beslissing te willen. „Vertraging is duur.” Zo bleef onduidelijk hoe de PvdA met andere partijen in de formatieonderhandelingen tot een compromis kan komen. „Ik zie de ruimte ook niet’’, zei Blom.

Deelname aan de nieuwe fase betekent overigens niet dat Nederland ook besluit JSF’s te kopen; dat besluit valt formeel pas in 2010. Maar als we nu ja zeggen kunnen we eigenlijk niet meer terug, beaamde Willebrord van Beek (VVD). Toch is het ongewis hoeveel Nederland straks per toestel zal betalen. „Ergens tussen de 45 en 115 miljoen dollar”, zei Szábo.

Toen hij en LPF-collega Herben elkaars gouden JSF-speldje stonden te bewonderen, kon Szábo het niet laten PvdA’er Blom, die aan kwam lopen, plagerig toe te spreken. „Heb je ook al zo’n mooi speldje, Luuk? Haal nou er nou eentje op, joh.”