Het blauwtongvirus is geen wereldreiziger

Dat klimaatverandering blauwtong vanuit de Sahara naar Nederland bracht, is niet waarschijnlijk. Warm zomerweer kan wel voor uitbraken zorgen, maar zelfs een ‘warme winter’ overleven besmette knutten niet.

Een uitzonderlijk warme julimaand en kijk: een paar weken later duikt een virus op dat zich normaal niet noordelijker waagt dan Spanje. De theorie dat de klimaatverandering de oorzaak was van de recente blauwtonguitbraken in Nederland, is snel geformuleerd.

Is het waar? De vaststelling, gisteren door een Brits laboratorium, dat het type blauwtongvirus (BTV) dat in Nederland is opgedoken níet voorkomt in Zuid-Europa, maakt het moeilijk voorstelbaar dat het klimaat verantwoordelijk is. ‘Serotype 8’ is een virus dat opduikt ten zuiden van de Sahara en het Caribisch gebied, misschien in India en Pakistan.

Ook zonder deze kennis twijfelen wetenschappers aan het idee dat déze uitbraak het gevolg zou zijn van klimaatverandering – maar warmer weer brengt een volgende blauwtonguitbraak wel dichterbij. Daarvoor zijn besmette knutten nodig, kleine muggen met de wetenschappelijke naam Culicoides: blauwtong is niet besmettelijk van schaap tot schaap. Over het algemeen leven die in warme, vochtige gebieden: zowel mug (met name de belangrijkste besmetter Culicoides imicola) als virus voelen zich daar beter.

Door klimaatverandering zou het verspreidingsgebied van het virus zich langzaamaan kunnen vergroten. Sterker: in Nederland kon men wáchten op een uitbraak. Dit was een van de waarschuwingen uit een risicoanalyse die Armin Elbers, epidemioloog bij het Centraal Instituut voor DierziekteControle (CIDC) in Lelystad, in 2003 al maakte.

Een Britse studie die in februari 2005 in Nature Reviews Microbiology stond, liet zien dat er een relatie is tussen blauwtong en het veranderende klimaat. De Britten constateerden dat de ziekte het meest wordt vastgesteld in gebieden waar de grootste temperatuurstijgingen plaatsvonden (bijvoorbeeld Italië en Servië). Ook tekenden ze aan dat vóór het einde van de jaren negentig nooit een grote epidemie in Europa had plaatsgevonden – terwijl handelsroutes al eeuwen bestaan tussen blauwtonghaarden en Europa. Dat het blauwtongvirus zich sinds 1998 min of meer permanent heeft gevestigd in het mediterrane deel van Europa, is volgens onderzoekers geen toeval.

Maar het Nederlandse klimaat van vandaag is geen kopie van dat van Zuid-Europa van tien jaar geleden. De maand juli was ongekend warm, maar bijvoorbeeld de zomer van 1947 kende ook vier hittegolven. Klimaatdeskundigen van het KNMI zien afgelopen zomer dan ook niet als manifestatie van een veranderend klimaat.

Pim Martens van het ICIS, een Maastrichts instituut voor duurzame ontwikkeling, grijpt de gelegenheid graag aan om aandacht te vragen voor de nadelige consequenties van een opwarmende aarde. Maar hij ziet in de huidige uitbraak geen verband met een veranderend klimaat, zeker niet nu het virus niet uit Zuid-Europa blijkt te komen. Epidemioloog Armin Elbers van het CIDC in Lelystad nuanceert aan de telefoon zijn eigen risicoanalyse en spreekt over een incident. Maar: „De hete maand juli heeft ongetwijfeld meegespeeld, en creëerde voor de knutten een paradijs”.

Is het virus dan door veetransport in Nederland gekomen? Voor zover bekend is er geen transport van vee uit de landen waar serotype 8 voorkomt. Nu is gebleken dat dit zuidelijke type de oorzaak van de uitbraken is, vindt Fred van Zijderveld dat niet meer waarschijnlijk – eerst had hij dat juist geopperd. De plaatsvervangend directeur van het CIDC: „We komen er misschien nooit achter wat er is gebeurd.” En epidemioloog Armin Elbers voegt toe: „Het ligt nu voor de hand dat iemand voor zijn game ranch een besmette antilope heeft geïmporteerd.”

Het scenario dat een knut zich in de bagage van een toerist heeft genesteld en met een vliegtuig hier is gebracht, is ook denkbaar.

In ieder geval is het waarschijnlijk dat het virus hier vólgend jaar niet meer is: het kan hoogstwaarschijnlijk alleen overwinteren, als de volwassen knutten overwinteren. Daarvoor is het hier te koud. Hoogstwaarschijnlijk start Nederland volgend jaar BTV vrij.

Elbers trekt graag een parallel met Canada. „In 1987 was er op een vergelijkbare breedtegraad plotseling een uitbraak van blauwtong, ook na een lange hete zomerperiode. Na de winter kwam het virus niet terug. Pas in 1998 was er weer een uitbraak. Zo’n scenario voorzie ik ook voor Nederland.”