De allerbloedigste veldslag

De Slag aan de Somme, in 1916, was de gruwelijkste veldslag ooit. Volgens ruwe schattingen zijn hier zo’n 300.000 mensen omgekomen. Op de allereerste dag kwamen al 20.000 Britse soldaten om. De hele Eerste Wereldoorlog door vielen gemiddeld 5.000 doden per dag, vier jaar en drie maanden lang. Medisch historicus Leo van Bergen probeert te achterhalen wat een soldaat lichamelijk en geestelijk kon oplopen door aan die oorlog mee te doen en wat de medische hulp voor hem deed.

U plaatst vraagtekens bij die medische hulp?

„Uiteraard was het aantal zieken en gewonden zo gigantisch, dat de beschikbare hulp volstrekt ontoereikend was. Bovendien werd die eerder door militaire dan door humanitaire motieven ingegeven. Soldaten moesten zo snel mogelijk worden opgelapt en terug naar het slagveld. Zonder die medische hulp zouden de slagen lang zo lang niet hebben geduurd. Al binnen een jaar of wat zouden er simpelweg niet genoeg soldaten zijn geweest om door te vechten. Met als paradoxaal gevolg dat die medische hulp misschien wel tot meer doden heeft geleid dan dat ze levens heeft gered.”

Moet je mensen dan in de loopgraven laten doodbloeden?

„Dat is het eeuwige probleem. Je moet gewonden helpen, maar daarmee houd je ook de oorlog in stand. Soldaten belandden soms vier of vijf keer in het hospitaal en moesten steeds weer de oorlog in. Een Indiër schreef heel verbaasd naar huis: ‘Een brood dat eenmaal gebakken is stop je toch ook niet voor een tweede keer in de oven?’

„Weigeraars kwamen voor het vuurpeloton, het shell shock syndroom was nog onbekend. Ze worden nu pas postuum gerehabiliteerd. Ik vind het onterecht dat gefusilleerde soldaten nu een generaal pardon krijgen op grond van psychische problematiek. Veel soldaten waren volledig bij zinnen toen ze weigerden om door te vechten. En als een bataljon slecht gepresteerd had, werden soldaten soms gewoon uit de groep gelicht en geëxecuteerd als afschrikwekkend voorbeeld om hun kameraden voortaan harder te laten lopen. Die kun je toch moeilijk achteraf ‘gek’ verklaren? Zij hadden een generaal pardon moeten krijgen, niet omdat ze gestoord waren, maar omdat het rechtssysteem niet deugde. Bij de vonnissen werden alle regels met voeten getreden. Veel bewijsmateriaal werd niet eens bekeken. Hoor en wederhoor ontbraken, aangeklaagden werden meestal niet op psychische klachten onderzocht. Van de 3.080 ter dood veroordeelde Britten zijn er 351 geëxecuteerd, van wie 306 wegens lafheid en desertie. Wie wel werd doodgeschoten en wie niet, was een zaak van pure willekeur. Klassenjustitie vierde hoogtij. Weigeraars uit de betere kringen werden echt niet aan zo’n paaltje gebonden. Over de competentie van de Britse staf is nog steeds discussie. De soldaten waren moedig genoeg, maar ze werden op zelfmoordacties gestuurd. Lions led by donkeys.”

Wat is uw conclusie?

„War is hell.”