Nieuwe strijd om de hobbit

Is de Floresmens wel een verdwergde Homo erectus? Nee, zegt een Indonesische paleontoloog. Iedereen wacht nu op een tweede schedel.

Hendrik Spiering

Het was een van de grootste revoluties in het navorsen van de evolutie van de mens: de ontdekking van een verdwergde Homo erectus op Flores, amper een meter hoog, met nauwelijks meer hersenen dan een chimpansee en (misschien) heel geavanceerde werktuigen. Dat was 2004. En wat publiceert deze week de Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)? Welnee! Die hobbitachtige Floresmens is géén aparte soort, maar slechts een misvormde moderne mens. Aldus een team van Indonesische en Australische geleerden.

Die omstreden Floresmens zou als extreme zijtak van de menselijke evolutie tot 14.000 jaar geleden nog op het Indonesische eiland Flores hebben geleefd, en dus een tijdgenoot zijn geweest van de moderne mens, die ca. 200.000 jaar geleden in Afrika ontstond. Het grootste probleem bij de Floresmens is dat er nog maar één – héél vreemde – schedel van deze mensensoort is gevonden, en de grote vraag is: gaat het hier om een uitzondering of om een ‘normale’ Floresmens-schedel? Is die vreemdheid de uitzondering of de regel? Dit is de achilleshiel van iedere interpretatie.

Volgens de metingen van het PNAS-team vallen de meeste anatomische kenmerken van de Homo floresiensis binnen de marges van de huidige mensensoort Homo sapiens. De opvallendste kenmerken (de extreem kleine hersenomvang en de geringe gestalte) zijn volgens dit team een gevolg van een ziekelijke misvorming. Kritiek die ook al direct in 2004 werd geuit. En net als toen zijn veel, zo niet de meeste paleontologen het er niet mee eens.

Met natuurlijk voorop de vinders van Homo floresiensis. In de New York Times meldt deze week een van de Australische teamleiders uit 2004, Peter Brown van de University of New England, dat hij geen enkel dwingend argument in de PNAS gezien heeft. Dat bijvoorbeeld de schedel van H. floresiensis asymmetrisch is, een belangrijk punt in het PNAS-onderzoek, kan volgens hem evengoed komen door vervorming in het sediment waarin de schedel 18.000 jaar heeft gelegen. De Londense paleontoloog Fred Spoor, verder niet betrokken bij het Floresonderzoek, zegt in een eerste reactie: “Voor de hersengrootte is het echt wachten op een tweede schedel. Maar ik denk dat er weinig collega’s zijn die zullen accepteren dat de twee onderkaken van Homo floresiensis binnen de moderne menselijke variatie vallen.”

Er is de afgelopen jaren op basis van die éne schedel al veel gezegd en geschreven. Het kleine brein van Homo floresiensis lijkt toch echt het meest op dat van Homo erectus, en niet op dat van pygmeeën of moderne mensen met een hersenafwijking, zo schreven onderzoekers vorig jaar in Science (3 maart 2005), op basis van een computermodel van de schedel. En eerder dit jaar werden duidelijke overeenkomsten aangetroffen tussen de 750.000 jaar oude stenen werktuigen uit Flores en de omstreden stenen werktuigen die zijn gevonden bij de ongeveer 80.000 tot 12.000 jaar oude fossielen van de Floresmens. Dat wijst op continuïteit met eerdere bewoning door Homo erectus op het eiland, aldus onderzoekers in Nature (1 juni 2006) – steun voor de verdwergingsthese.

De publicatie van deze week lijkt vooral een verdieping van een oude vete. Prominent lid van het PNAS-team is de vooraanstaande Indonesische paleontoloog Teuku Jacob van de Gadjah Mada University. Jacob, niet betrokken bij de vondst van de Floresmens, kreeg in 2004 al snel ruzie kreeg met de vinders onder leiding van de Australiërs Brown en Morwood – vooral omdat Jacob onmiddellijk verklaarde dat het hier om een misvormde moderne mens ging. Ook liet Jacob de broze vondsten tegen de zin van de vinders naar zijn eigen laboratorium overbrengen. Later dan beloofd kwam de schedel en botten terug, en ook nog beschadigd.

Het PNAS-artikel is gebaseerd op dat onderzoek van Jacob. Zelden lijkt een wetenschappelijke strijd zo nauw verbonden met een lokale machtsstrijd. Door de twist kunnen Brown en Morwood geen verder onderzoek op Flores kunnen doen. Voorlopig geen tweede schedel.