‘Het gaat verder dan opensnijden en dichtmaken’

Stamcellen zijn goedkoper om medicijnen op te testen dan mensen. Wetenschappers hopen er in de toekomst andere lichaamscellen of hele organen mee te kweken. Stamceltherapie groeit. Ethische vragen blijven.

Wensouders moeten voorafgaand aan een ivf-behandeling een zogenoemd ‘afstandsformulier’ tekenen. Daarmee verklaren ze afstand te doen van embryo’s die tijdens de vruchtbaarheidsbehandeling worden bevrucht en ingevroren, maar niet worden gebruikt bij de voortplanting. Aan die paren wordt verteld dat deze ‘restembryo’s’ worden afgestaan ten behoeve van de wetenschap.

Er worden stamcellen van gemaakt. Dat weten de meeste van deze wensouders niet. „Mensen willen vaak zo graag een kind, dat zij alles blind tekenen”, zegt onderzoeker Nicoletta Fotinos van het College voor Zorgverzekeringen (CVZ), dat de minister van Volksgezondheid adviseert over de samenstelling van het basispakket dat alle zorgverzekeraars moet vergoeden. Zij schreef het rapport ‘Hype of hoop -stamceltransplantatie en de basisverzekering’. Het college adviseert in een nog ongepubliceerd rapport om stamceltransplantaties voor iedereen te vergoeden.

Stamceltransplantaties zijn omstreden, omdat stamcellen onder meer uit embryo’s worden gehaald. Over het effect van stamceltransplantaties zijn wetenschappers het niet altijd eens. En niet alle transplantaties zijn even succesvol. Soms slaan stamcellen niet aan, patiënten ontwikkelen infecties of de lichaamsvreemde cellen keren zich, net als bij kankercellen, tegen het lichaam van de patiënt. Die kan daaraan overlijden.

De Amerikaanse president George Bush sprak vorige maand zijn veto uit over een wet die verruiming van stamcelonderzoek mogelijk zou maken. De Europese Commissie gaf toestemming door te gaan met het financieren van stamcelonderzoek, ondanks sterk protest van EU-landen met een voornamelijk katholieke achtergrond.

Stamcellen zijn een soort basiscellen waaruit andere, specifiekere lichaamscellen ontstaan. Wetenschappers hopen met stamcellen nieuwe weefsels en organen op maat te kunnen produceren.

De ‘hype’ die om stamcellen is ontstaan is deels te wijten aan de verwachtingen die onderzoekers zelf hebben gewekt, staat in het rapport. Stamcelonderzoekers zouden soms valse verwachtingen wekken. „Ethische discussies en breed maatschappelijk debat ontbreken veelal of worden simpelweg omzeild, door de (potentiële) voordelen van een nieuwe techniek wellicht net iets groter voor te stellen dan wellicht op enig moment gerechtvaardigd is, hetzij om subsidiegelden binnen halen en/of carrière technische redenen”, schrijft het CVZ. Het is voor het eerst dat het CVZ in een rapport een hoofdstuk over ethiek opneemt. „In Nederland”, zegt Fotinos „is de ethische discussie over stamceltransplantaties nog nauwelijks gevoerd.” Volgens haar zou dat nu wel moeten gebeuren, omdat er in snel tempo „veel hoogtechnologische nieuwe zorgvormen zijn of eraan komen, die ethische vragen oproepen”.

Er worden wereldwijd bijvoorbeeld met regelmaat al baby’s geboren die als donor moeten dienen voor hun broer of zus. En: van een embryo worden cellen afgehaald om te onderzoeken op een specifieke aandoening. Alleen als de erfelijke aanleg voor die aandoening ontbreekt, wordt de embryo teruggeplaatst in het lichaam van de vrouw. En: wensouders adopteren een embryo, dat gebeurt zo’n acht à tien keer per jaar. Spierweefsel wordt soms uit stamcellen van varkens gekweekt. Fotinos: „Het gaat allemaal verder dan een patiënt opensnijden en weer dichtmaken.”

Met de overgebleven embryo’s na ivf van vaak onwetende ouderparen worden ook stamcellen gekweekt met een bepaald ziektebeeld, bijvoorbeeld Parkinson. De farmaceutische industrie kan daar vrijwel oneindig nieuwe geneesmiddelen op testen. Dat is goedkoper dan het op mensen te testen. „In het ergste geval zou een wetenschapper met een embryo kunnen gaan klonen. Ouders moeten daarover geïnformeerd worden.” En het formulier waarmee zij er afstand van doen, zouden zij pas hoeven te tekenen nadat zij daarover geïnformeerd zijn en nadat zij hun ivf-cycli hebben doorlopen en dus niet vooraf zoals nu het geval is.

De stamceltransplantaties waarvan het CVZ nu vindt dat die in het basispakket moeten worden opgenomen, zijn de „minst omstreden”. Het gaat enkel om transplantaties met stamcellen afkomstig van volwassenen, en dan ook nog van die van de patiënt zelf.

Om in het basispakket te worden opgenomen, moet de effectiviteit van behandelingen wetenschappelijk zijn bewezen. De zorg moet ook noodzakelijk zijn en patiënten moeten die niet ook net zo goed zelf kunnen betalen. Het college verwacht dat door de uitbreiding van de vergoedingen het budget dat ervoor nodig is verdrievoudigd moet worden, van 20 miljoen naar circa 68 miljoen euro per jaar.