Faust levert strijd met westerse blik

Voorstelling: Faust naar J.W. von Goethe door Nomade Producties. Bewerking: Ab Gietelink. Gezien: 24/8 Kasteel Duivenvoorde, Voorschoten. Tournee t/m 18/11. Inl.: www.theaternomade.nl

De historische magister en zwarte kunstenaar Faust kent geen grenzen. Wetenschap en almacht, de plaats van God willen innemen: zijn ambitie is brandend. De duivel, ook niet gek, gebruikt Faust als pion in zijn strijd tegen God.

Regisseur, acteur en toneelschrijver Ab Gietelink van het gezelschap Nomade heeft iets van een Faust-figuur. Sinds 1984 brengt hij theater met een hoge inzet: het is documentair, actueel, politiek, historisch, filosofisch. Bovendien reist hij de wereld rond ter voorbereiding van zijn voorstellingen. Voor Faust ging hij naar Irak en bracht bovendien een bezoek aan de gevangenis Guantánamo Bay op Cuba, waar Afghaanse strijders worden vastgehouden.

Zijn Faust, dat de komende weken in diverse kasteeltuinen is te zien, heeft de charme van een topzware voorstelling. Gietelink en zijn gezelschap willen veel, nee, álles. De historische Faust en zijn strijd met de duivel zien we als een spel in een zestiende-eeuwse poppenkast. Ouderwets theater is het, met innemend poppenkastspel. De hedendaagse Faust is Gietelink zelf als nieuwslezer van het programma Globe. Elk item gaat over de Amerikaanse strijd in Afghanistan. Ook de Nederlandse militairen vredemissie in Uruzgan brengt hij in beeld.

Maar de nieuwslezer raakt in emotionele crisis. Hij voelt zich de marionet van de westerse opinie, aangetast in zijn journalistieke onafhankelijkheid. Nu slaat de duivel toe: die verwijt hem eenzijdigheid en stemmingmakerij. Het westen begrijpt niets van Irak. In een geheime ontmoeting met de grote ‘onbekende O.’ (Osama Bin Laden) is hij getuige van diens voorgenomen aanvallen op het World Trade Center. De duivel stelt één eis: de nieuwslezer moet hun kant van de zaak rapporteren.

Als het zover is weigert de hoofdredactie uitzending van het Irak-item. De laatste woorden van Faust zijn: „Komen we al tot bezinning?” Het pact tussen Faust en Mephisto, hier Al Queda-strijder, is mislukt. De werkelijke strijd van Faust is die met de westerse blik, die schade berokkent aan de neutraliteit van zijn actualiteitsrubriek. Journalistieke onafhankelijkheid bestaat niet, is de boodschap. Voormalig correspondent Joris Luyendijk bericht in zijn recente boek Het zijn net mensen over hetzelfde dilemma.

Voor de toeschouwer blijft Faust van Gietelink een verwarrende ervaring. Kinderlijk spel in de poppenkast en heftige oorlogsbeelden voegt hij samen. Een nieuwslezer kan nooit de allure hebben van Faust. De aanval op het World Trade Center is te complex en te aangrijpend om via een vereenvoudigde versie van de Faust-mythe uitgedrukt te worden. Ik zou willen dat de voorstelling uitsluitend ging over de militaire acties in Afghanistan. Daarover is zoveel te zeggen, zoveel is nog onopgelost.

Als theatervoorstelling met uitgebalanceerd spel en een beheerste, traditionele speelstijl is Faust geslaagd. Theater Nomade werkt met het ouderwetse besef dat toneel illusie is. Poppenkast, dus. Ook televisie is als poppenkast, luidt de diepere boodschap. De waarheid krijgen we niet te horen. Met dit laatste heeft Ab Gietelink een sterk punt gescoord. Zijn Faust is een megalomane waarheidszoeker.