Kijken zonder zorgen

In het nieuwe televisieseizoen vallen vooral de Amerikaanse series op, waarin de kijker op menig zintuiglijk gebied bediend wordt. Ook hoeft hij nog maar weinig te raden, omdat alles eindeloos wordt herhaald en uitgelegd.

Nadenken hoeft niet meer. Dat is de blijde boodschap van het nieuwe televisieseizoen. De beste dramaseries van dit moment verlossen de kijker van die taak. Hij had daar tussen het zappen toch eigenlijk al geen tijd meer voor. Het drama denkt voortaan voor u, wat een stuk prettiger kijkt en waar u bovendien heel wat slimmer door lijkt.

Schrik niet, meevoelen met karakters en het ervaren van uw eigen emoties – toch een hoofddoel van alle drama op televisie, in de filmzaal en in het theater – hoeft u evenmin te missen. Series als 24, CSI, House MD, Lost, Desperate Housewives, Las Vegas, Prison Break, en hun wat mindere variaties nemen u van begin tot eind mee op een avontuurlijke reis langs uw gevoelens.

Het is niet toevallig dat het rijtje programma’s alleen Amerikaanse series betreft. Het nieuwe gestuurde drama is daar vijf jaar geleden uitgevonden toen 24 aantoonde dat televisie ook in een wereld overvoerd met vermaaksmogelijkheden kan boeien, als een ouderwetse tv-show met Ron Brandsteder in de jaren tachtig.

Die nieuwe formule vereist een flinke lengte, in een uurtje of drie kun je een kijker slechts leren hoe hij de beelden moet ondergaan om er maximaal emotioneel en cognitief profijt van te trekken. De winst ligt in de lange reeks afleveringen daarna. Bij Lost en 24 meer dan twintig per seizoen.

Series dus. Dankzij afleveringen die, al is het maar in één verhaallijntje, op elkaar voortbouwen ontstaat bij de kijker een complex geheel aan relaties en motieven. Dat klinkt als een last, maar door alles keer op keer nog eens uit te leggen, of het extreem spannend te presenteren, glijdt de kijker zonder zorgen door het verhaal. De diepgang is er, je mag erover nadenken, maar hij staat het volgen van de gebeurtenissen niet in de weg.

CSI is een extreem

voorbeeld van een serie die voor je denkt en waarbij je toch geen intellectueel of emotioneel genoegen hoeft te missen. Er is een vast team van wetenschappelijke onderzoeksrechercheurs die je langzaam beter leert kennen. Wat het verhaal betreft staat iedere aflevering op zich. Het bijzondere van CSI ontdek je pas bij de herhaling. Het kost namelijk altijd de grootste moeite om erachter te komen dat je iets voor een tweede keer ziet. Voor je er erg in hebt ben je weer volop bezig een zaak op te lossen. Vaag komt een crimescene je bekend voor, maar erg is dat niet, want de oplossing ben je totaal vergeten, zo meeslepend is ieder moment, ook die tweede keer. Je loopt in de pas en maakt alle denkbewegingen zoals CSI die voorschrijft. Je hoort de rechercheurs elkaar weer uitleggen waarom ze die rode vloeistof op een wattenstaafje met bloed spuiten en je ziet weer hoe de voor de hand liggende dader het volgens de leeftijd van die bromvlieg nooit gedaan kan hebben. Alles van CSI is er op gericht je zo dicht mogelijk met je neus op de zaak te drukken. Je kijkt mee als een collega. Zo voelt het, althans. Je weet van niks, maar begrijpt alles en je voelt na afloop de voldoening dat het recht dankzij de wetenschappelijke feiten van CSI weer zijn loop kreeg.

Geluid is bij de drie CSI-series – Las Vegas, Miami, New York – onvoorstelbaar belangrijk. De soundtrack van iedere aflevering is zo goed en zo’n verhaal op zich dat het beeld bijna functioneert als een abstracte illustratie daarbij. Hoogtepunt in iedere aflevering is de orgie van wetenschappelijk onderzoek in het laboratorium van CSI. Terwijl de camera door aderen kruipt en moleculen schermvullend pulseren over het scherm, mixt een deejay een track bij elkaar waar een hele dansvloer op zaterdagavond van uit zijn dak zou gaan. Stuur de buren weg of zet de koptelefoon nog iets harder en het is feest.

Dat muziek bepaalt wat je ziet, voelt en begrijpt is niet nieuw. Maar zelden in films en nog nooit op televisie is het begrip spanning zo tot uitdrukking gebracht door geluid als in de desperate politieke thriller 24. Ook in het vijfde seizoen, dat volgend jaar op RTL5 wordt uitgezonden, heeft anti-terreuragent Jack Bauer 24 uur de tijd om de wereld te redden van de kwaadwillenden. Elke seconde van die 24 uur is live in de serie te zien. Het ritme van de klok is in de soundtrack van 24 tot kunst verheven. Wie luistert siddert en dat is wat de voorloper maakt van de voordenkers. Je hoeft de spanning niet af te leiden uit de gebeurtenissen: de muziek is als een partituur die jouw emoties opzweept. Het voelt echt, maar het is als een droom.

Het wonderlijke is dat vijf jaar geleden de hele tv-wereld tegen elkaar zei dat het afgelopen was met het tv-drama: reality zou de toekomst hebben. Sinds het wereldwijde succes van CSI tot en met Desperate Housewives puilen de Amerikaanse zenders juist weer uit van drama. Zo erg dat nu al de eerste stemmen opgaan of het wel kan, ieder jaar zo veel nieuwe series die de kijker om grote investeringen in tijd, liefde en aandacht vragen. Die luxeklacht daargelaten, in het Amerikaanse tv-drama ontrolt zich inderdaad een gouden eeuw. Het is begonnen met The Sopranos en voortgezet met series als Six Feet Under en Carnivàle. Die waren gemaakt voor de abonnees van het Amerikaanse reclameloze tv-kanaal HBO. Het succes inspireerde de commerciële zenders tot een inhaalslag, met als gevolg dat vrijwel al het nieuwe sinds twee jaar daar vandaan komt. Op dramavlak heeft HBO zelfs moeite de voorsprong te handhaven sinds het niet helemaal overtuigende en geldsverslindende Rome.

Uit Groot-Brittannië komen

een paar series die aanhaken bij de Amerikaanse vernieuwing van veel resultaat met weinig inspanning. Denk aan Spooks, dat de sfeer van 24 mengt met het realisme van een Britse policier. En vooral Bleak House van Andrew Davies is geniaal in zijn bewerking van Dickens’ dikke boek dat hij terugbracht tot een spannend feuilleton in vijftien aantrekkelijke sprints van 30 minuten soapachtige televisie. In de politieserie Life on Mars vormt niet soap maar sciencefiction het aantrekkelijke meng-ingrediënt. Een rechercheur uit onze tijd vindt zichzelf na een vreemd ongeluk terug bij een politiekorps in de jaren zeventig, inclusief de bruine leren jasjes en de iets te lange haren over het overhemdboordje.

Wat ontbreekt in het rijtje van toptelevisie in het nieuwe tv-seizoen zijn Nederlandse series. Het Nederlandse tv-drama heeft bij de start van het nieuwe commerciële tv-kanaal Talpa een opleving gekregen. Er is veel gemaakt, van oorspronkelijke comedyseries, tot damesdrama en detectives. Gooische Vrouwen, Samen, Lotte, Van Speijk: steeds is het resultaat uiteindelijk te mager gebleven, op de van de buis gehaalde rauwe politieserie Parels en Zwijnen na. De series missen stuk voor stuk flair. Het ontbreekt aan de drang om een verhaal te vertellen of te experimenteren met nieuwe vormen. Het lijkt wel alsof ze tegen beter weten in worden gemaakt. Uurtje vullen, halfuurtje vullen: beelden voor in de pauzes tussen de reclame.

Ondanks miljoenen euro’s

subsidie van het Stimuleringsfonds en wat eigen geld van de omroepverenigingen, heeft de Publieke Omroep het de laatste jaren laten afweten. Oud Geld is nog steeds het niet geëvenaarde hoogtepunt, maar die serie schreef Maria Goos al weer in 1998. Veel energie en geld gaat verloren in eenmalige tv-films die nooit meer zijn dan een budget-bioscoopfilm.

De nieuwe en misschien wel laatste hoop van de Publieke Omroep is Waltz. Aan die serie wordt al weer zo’n vier jaar gewerkt. Het resultaat komt vanaf november op het scherm. Hoofdrollen van Aart Staartjes en Theo Maassen en de originele setting van een klein reizend circus doen het beste hopen. Voor eind volgend jaar staat nog de serie Stellenbosch over Nederlandse wijnboeren in Zuid-Afrika op het programma. Regisseur en bedenker Michiel van Jaarsveld zegt dat hij het epos Heimat van Edgar Reitz zo bewondert. Veel meer is er niet. Nederland blijft het land van Baantjer, waarbij je ook niet hoeft te denken, maar slapen is wat anders dan tv-kijken.