Was heel Europa dan Keltisch?

het geheim van de kelten, t/m 19 november in het limburgs museum in venlo, di-zo 11-17 uur, tel. 077-352 21 12, www.limburgsmuseum.nlcatalogus: leo verhart, op zoek naar de kelten, 2006, € 19,95

Theo Toebosch

De zwaarden, munten, sieraden, gereedschappen op de tentoonstelling in Venlo hebben allemaal het etiket Keltisch meegekregen. Voor de inrichters van de tentoonstelling staat dat kennelijk vast.

Maar is alles wel van Kelten? In wetenschappelijke kring woedt daarover een discussie. Vooral sinds de Brit John Collis, ijzertijdspecialist en hoogleraar aan de Universiteit van Sheffield, in 2003 zijn boek Celts: Origins, Myths and Invention publiceerde.

Dé Kelten hebben nooit bestaan, stelt Collins. Hij schopt daarmee tegen geleerde schenen. Ze zijn volgens hem het gevolg van misvattingen en politieke constructies uit de zestiende eeuw en later.

Collins houdt de zestiende-eeuwer George Buchanan, de leraar latijn van de Schotse koningin Mary en schrijver van een politiek getinte geschiedenis van Schotland, verantwoordelijk voor het idee dat de bewoners van de Britse eilanden Kelten waren.

En de verspreiding van de Kelten over grote delen van Europa zou berusten op de aanname (eind negentiende, begin twintigste eeuw) van de Franse onderzoeker Joseph Déchelettes dat de Kelten te identificeren zouden zijn aan hun gewoonte om de doden gestrekt te begraven.

De samenstellers van de Venlose tentoonstelling en de auteur van het bijbehorende boek zijn op de hoogte van de opvattingen van Collins en andere Keltensceptici. Toch hebben ze duidelijk een andere keuze gemaakt.

Bij de opening sprak bijvoorbeeld Vincent Megaw, emeritus hoogleraar archeologie aan Flinders University in Adelaide. Hij en zijn vrouw Ruth staan bekend als grote voorstanders van het idee dat tussen de achtste en eerste eeuw voor Christus de Kelten en hun cultuur zich over grote delen van Europa verspreidden.

Voor archeologen bestaan de Kelten sinds de tweede helft van de negentiende eeuw. Eerst vonden ze in 1846 rond het meer van Hallstatt in Oostenrijk een groot grafveld met veel ijzeren voorwerpen. Korte tijd later ontdekten ze bij het Zwitserse plaatsje La Tène aan het meer van Neuchatel de resten van een paaldorp. Daar lagen verder sieraden, zwaarden, schilden, kledingspelden en onderdelen van wagens.

Hallstatt werd synoniem voor de vroegste fase van de Kelten, en La Tène stond gelijk aan de late fase. In de loop der tijd breidde het gebied van de Kelten zich uit vanuit Midden-Europa tot aan Groot-Brittannië, het Iberisch schiereiland, Hongarije en Roemenië.

Nederland viel altijd buiten de grenzen. De laatste tijd zijn er echter met name in Limburg enkele vondsten gedaan – te zien op de tentoonstelling – die als Keltisch omschreven worden. Nico Roymans van de Vrije Universiteit vond bij Echt een muntschat en bij Koningsbosch sieraden die hij op grond van de stijl Keltisch noemt. Ze vormen voor hem reden om delen van Limburg tot de ‘invloedssfeer van de Keltische La Tène-cultuur’ te rekenen.

De samenstellers gaan nog een stapje verder. Volgens hen was Nederland ten zuiden van de Rijn in de ijzertijd ‘Keltisch’. Een aantal collega-archeologen zal de wenkbrauwen fronsen als ze zien welke Nederlandse vondsten de samenstellers er bij betrekken. Is de tempel van Empel Keltisch? Het gezichtsmasker van Middelstum?

En wat is Keltisch? Wetenschappelijk bestaat daar geen consensus over. Tegenwoordig wordt de discussie vertroebeld door de Europese gedachte. In 1991 gebruikte de Raad voor Europa de Kelten als voorbeeld van vroege Europese eenheid, in een grote tentoonstelling in het Palazzo Grassi in Venetië. En volgend jaar vragen Keltologen zich bij hun internationale congres in Bonn af wat de Kelten en hun vak voor de Europese Unie betekenen.

Was het daarom niet beter geweest om met de Kelten als voorbeeld de tentoonstelling te laten draaien om de vraag hoe archeologen omgaan met actuele thema’s als cultuur, identiteit en etniciteit? Ook dan hadden de samenstellers, om een jeugdig en groot publiek aan te spreken, er – zoals nu is gedaan – gothics, moderne heksen, Keltische muziek en druïden bij kunnen halen.