Grass blijft een monument

Het was ‘erg’ voor iedereen die niet alleen zijn boeken kent, maar ook zijn talloze reacties op gebeurtenissen in Duitsland na de Tweede Wereldoorlog las of hoorde – het nieuws waarmee Günter Grass de wereld op zaterdag 12 augustus in zijn interview met de Frankfurter Allgemeine Zeitung verraste. ‘Erg’ en eigenlijk onbegrijpelijk, dat hij, het ‘geweten van de natie’, zo laat over zijn lidmaatschap van de Waffen-SS spreekt. Maar dat late tijdstip is dan ook het enige dat hem nu verweten kan worden.

Ik vind het ook nogal stom dat hij zo lang gewacht heeft om ermee voor de dag te komen. Maar ik begrijp dat hij het nu – voor verschijnen van zijn autobiografie – in een interview in de krant laat zetten: zijn boek gaat over de jaren 1939 tot 1950. Ja, dan moet je ook dit opschrijven.

Stel je voor, hij had het niet gedaan en een tijdgenoot (het worden er wel steeds minder maar ze zijn er nog), schrijft dan een ingezonden brief aan een krant over deze lapsus – dat zal dan terecht zeer pijnlijk worden gevonden.

Eigenlijk is er niet zo veel aan de hand. Maar dan, plotseling, gaat het in de media een ander en eigen leven leiden. Het NOS-journaal beweerde afgelopen weekeinde dat Grass had ‘toegegeven’ (sic) dat hij „‘vrijwillig was toegetreden tot de SS”.

Echter, Grass heeft zelf om een interview verzocht, dan kan niet gesproken worden van ‘toegeven’. Door dat woord in dit verband te gebruiken, spreek je onwaarheid, bega je karaktermoord.

Toen kwamen de kranten van afgelopen maandag. Die waren in hun verontwaardiging en hun moralisme vanuit de leunstoel van hetzelfde laken een pak, met als toppunt het hoofdartikel in deze krant onder de kop ‘Ook gij, Günter’, alsof hij zich had gedragen als Brutus. En wat betekent „fouter in de oorlog dan nodig was”?

Het is duidelijk dat de auteur van dit commentaar geen idee heeft van wat in die oorlogstijd wel en niet mogelijk was. Natuurlijk kon je je in een kamp laten opsluiten of je aan een lantarenpaal laten opknopen of je met een ‘lang leve de vrede’ voor een vuurpeloton laten zetten. Maar daar hield het dan ook mee op. Meer keuzes waren er namelijk niet.

De oorlog verdringen is geen onbekend verschijnsel. Het gebeurt in veel landen maar het minst in Duitsland. Als u op weg naar de wintersport door Duitsland rijdt, wil ik u graag aanbevelen een boekhandel binnen te lopen en te kijken wat er over de oorlog en de holocaust op de planken staat, en over de SS.

Het commentaar neemt een nog verwerpelijker wending met de veronderstelling dat het interview als ‘lokkertje’ voor de memoires bedoeld is. Die promotie heeft Grass niet nodig.

En hoe wij nu Grass’ kritiek op Duitslands eenwording moeten duiden? Gewoon, zoals tot nu toe alles wat hij gezegd en geschreven heeft. Hij was niet het ‘geweten van Duitsland’, dat is hij nog en dat zal hij blijven. Nadat het stof is opgetrokken, zullen we zien dat de auteur op zijn voetstuk is blijven staan.

Omdat dan meer mensen zullen hebben begrepen wat de Duitse schrijver Dieter Wellershoff bedoelde toen hij als reactie op deze rel zei: „Men leeft in de wereld waarin men geboren is.”

Andreas Landshoff is boekverkoper en uitgever.