De markt van vergrijzend Nederland

Woningcorporaties mogen sinds kort investeren in ‘maatschappelijk vastgoed’.

Bijvoorbeeld een ziekenhuis als het Slotervaart.

Het is gratis, voor niets. De twee Amsterdamse woningcorporaties, De Key en Het Oosten, die deze week het noodlijdende Slotervaartziekenhuis redden, betalen alleen voor het gebouw van het ziekenhuis. De ziekenzorg zelf gaat voor niets naar Cordaan, de grootste aanbieder van verpleeghuiszorg in Amsterdam.

Dat is Nederland ten voeten uit, zo Nederlands dat je het een buitenlander nauwelijks kunt uitleggen. Vertel het een Amerikaan, die net heeft gelezen dat Amerika’s grootste commerciële ziekenhuisketen is verkocht voor een recordbedrag van 33 miljard dollar.

Hier domineren typisch Nederlandse instellingen de ‘markten’ voor zorg, wonen, welzijn en geluk. Het zijn particuliere organisaties, die verweven zijn met publieke geldstromen en politiek beleid. Particuliere organisaties, meestal stichtingen, maar zonder aandeelhouders, zonder winstoogmerk. Ze hebben geen echte eigenaren, geen mensen die kunnen zeggen: deze huizen, dit ziekenhuis zijn van mij. De directie beslist daarover, samen met wat buitenstaanders die toezicht moeten houden.

Als ze samengaan, en dat gebeurt de laatste twee jaar op grote schaal onder woningcorporaties en zorginstellingen, dan doen ze dat met gesloten beurzen. Zo blijft hun publieke kapitaal intact.

Zo ook bij de verkoop van het Slotervaart. Het ziekenhuis is een stichting, Cordaan ook. Ze fuseren zonder dat er geld op tafel komt. Ook De Key is een stichting, Het Oosten een vereniging. „Een ziekenhuis behouden voor de buurt is een mooi voorbeeld van positief maatschappelijk ondernemerschap”, zegt R. Scherpenisse van de SEV, platform voor woonvernieuwing.

De privaat-publieke organisaties in wonen, zorg en welzijn hebben een grote toekomst. Zorg voor vergrijzend Nederland. Bouwers in de publieke ruimte: wonen, stadsvernieuwing, integratie.

Maatschappelijke ondernemingen heten ze ook wel: ze moeten maatschappelijke doelstellingen nastreven, maar wel op zakelijke geest geschoeid. De samenleving wil waar voor zijn geld.

Hun ondernemersgedrag gaat gepaard met trends die bekend zijn uit het bedrijfsleven: soms excessieve beloningen, fusies, overnames en pogingen om de markt te domineren.

‘Zorg’ is nu al een van de specifieke maatschappelijke doelstellingen die woningcorporaties moeten nastreven. „Meer dan vijf, zes jaar zie je al allerlei combinaties van wonen en zorg opbloeien”, zegt directeur J. van der Moolen, van het Centraal Fonds Volkshuisvesting, de financieel controleur van woningcorporaties. De waarde van het zorgvastgoed van corporaties (cijfers 2004) nadert bijna 2 miljard euro, vertelt hij, tegenover bijna 73 miljard euro voor hun woningen.

Eind vorig jaar heeft minister Dekker (Volkshuisvesting, VVD) de corporaties toestemming gegeven om meer „maatschappelijk vastgoed” te realiseren, zoals dat in Haagse taal heet: scholen, zorginstellingen, buurthuizen. Zolang de corporaties de exploitatie daarvan maar overlaten aan organisaties die daarvan verstand hebben. Het is een opvatting met brede steun bij denktanks als de WRR, maatschappelijke overlegclubs als de SER en in het CDA.

Zulke investeringen vereisen kapitalen. De Raad voor Volksgezondheid en Zorg, een adviseur van de minister, becijferde vorig jaar de huidige waarde van het vastgoed van alle zorginstellingen alleen al op 25 miljard euro. Voor verbeterde huisvesting, zoals meer privacy en geen zespersoonskamers in verpleeghuizen, zijn de komende jaren kapitalen nodig. „Hier gaat nog heel wat gebeuren” zegt woonexpert Scherpenisse op basis van zijn inzicht in de plannen van corporaties.

Een grotere rol van de corporaties in maatschappelijk vastgoed komt tegemoet aan een kenmerkende zakelijke trend: uitbesteding van activiteiten. Het kapitaal van een ziekenhuis zit niet in het gebouw, maar staat aan het bed: verpleegkundigen, specialisten. Het kapitaal van een woningcorporatie zit in stenen.

Verdere verwevenheid van maatschappelijke ondernemingen schept verplichtingen: voor effectief bestuur, voor verantwoording, iets waarmee corporaties nog meer worstelen dan ziekenhuizen. Corporaties worden zo afhankelijker van de overheid: via het huurbeleid en via de zorgbegroting.

Dat gaat onvermijdelijk ongelukken opleveren, dat is marktwerking. Nu kan het afgeslankte Slotervaartziekenhuis in elk geval nog een beroep doen op de minister van Volksgezondheid om een subsidie voor de afvloeiing van personeel en specialisten.