Verhalen van ander Amerika

Programma ‘U.S. and Them’ opent deze week Noorderzon.

Op het festival zijn de meeste artiesten buitenlander, de rest Noorderling.

„Amerika, ach Amerika! Elke keer als ik aan Amerika denk, schiet ik in een kramp!” Festivaldirecteur Mark Yeoman betrapt zichzelf steeds op vooroordelen over de Verenigde Staten. „Bush, Irak, Guantanamo Bay. Is dát Amerika?’’ Donderdag begint in Groningen het theaterfestival Noorderzon, met het speciale Amerikaanse programma U.S. and Them. Amerika-deskundige Maarten van Rossem houdt een openingslezing. Spinvis en Simon Vinkenoog lezen gedichten voor. Daarna is er de keuze uit meer dan 80 (inter)nationale voorstellingen, concerten, films, installaties en acts, in verschillende theaters en op allerlei locaties in de stad. Wie zich op straat vergaapt aan het levensechte poppenspel, of blijft steken in de drakendans, zou wel eens de dakwandelingen kunnen missen. Yeoman: „Zelfs het bier tappen we in glazen. Niet in plasticbekertjes.”

Toch heeft de artistiek leider één bijzonder aandachtspunt: het ontkrachten van zijn eigen vooroordelen. „Als Britse jongen in Nederland ben ik gedwongen door een Europese bril naar Amerika te kijken, maar tegelijkertijd realiseer ik me maar al te goed dat die bril blind maakt voor het beeld van een ander Amerika.” Acht controversiële theatermakers uit de VS moeten de festivalbezoeker de ogen openen voor de verborgen realiteit van een zelfbewuster, meer zelfonderzoekend Amerika.

In het Grand Theatre aan de Grote Markt speelt The Money Conversation. Een even intieme als confronterende performance waarin choreografe/danseres Sara Juli de balans opmaakt tussen bruto, netto en eigenwaarde – dit seizoen dé hit in de New Yorkse kunstscène. Wie daarna zin heeft in nog een uithaal naar de Amerikaanse consumptiemaatschappij, moet even doorlopen naar het Noorderplantsoen. Daar staat in de Spiegeltent, vlak bij de Muziekkoepel, AC Dickson’s eBay Powerseller van regisseur/acteur Andrew Dickenson. Hij vertelt het zwartkomische, waargebeurde verhaal van een mislukt toneelspeler, die zijn geluk hervindt met het verkopen van spullen via de veilingsite eBay. Wandel je vervolgens langs de vijvers en de eettentjes richting Jazz op Zuid, dan kom je vanzelf bij de Grote Tent. Bij DJ Spooky. Live, op drie grote schermen, remixt deze dj-filosoof de film Birth of a Nation (1915) tot de audiovisuele trip Rebirth of a Nation. Op de pulserende hiphop blijken de racistische beelden uit D.W. Griffiths stomme klassieker nog niets aan actualiteit te hebben ingeboet.

Festivalgangers die vooral klinkende namen hopen te vinden, komen bedrogen uit. Anders dan de andere zomerfestivals kiest Noorderzon niet voor de bekende weg: het wil nieuwe geluiden laten horen. Toen Yeoman in 2001 aantrad als artistiek leider, is hij bewust een meer internationale koers gaan varen. „Dit jaar bestaat onze programmering voor 70 procent uit buitenlands werk.” Behalve uit de VS komen de theatermakers uit verschillende Europese landen, maar ook uit Chili en Australië.

Met namen als Galili Dance, Club Guy & Roni, het Noord Nederlands Toneel en de Noorderlingen komt die overige 30 procent voornamelijk uit het hoge Noorden. Muziek van eigen bodem is er van onder meer Daniël Lohues, Meindert Talma en The Prefunktery Sniff.

Noorderzon staat voor Nederlandse maatstaven een brede theateropvatting voor. Yeoman: „Theater wordt nog te vaak in een hokje gestopt. Het móet tekst hebben, het móet acteurs hebben, anders is het geen theater. Dat is een beperking. Voor mij gaat theater eerst en vooral over verhalen vertellen, daarvoor kunnen verschillende vormen worden gebruikt.” Een voorbeeld is de extra focus op experimentele dans die Noorderzon dit jaar heeft. Het zijn lichamelijke verhalen die daar verteld worden, soms luchtige, zoals bij het magisch-realistische Franse circustheater Cie 111. Andere keren meer ontroerende, zoals in Featured van de Tsjechische choreografe Krystina Lhotáková.

Bij Nature Theater of Oklahoma houdt het experiment in dat je zelf het toneel op mag: regisseurs Pavol Liska en Kelly Copper zijn op zoek naar 30 dansvrijwilligers voor hun Ballet Brut. Deelnemers mogen ongetraind zijn, maar een gezond ritmegevoel wordt wel op prijsgesteld.

Populair en ‘arty’ gaan hand in hand op Noorderzon. Precies wat Yeoman wil: voor iedereen toegankelijk, „met behoud van kwaliteit natuurlijk”. Alleen op een gemeenschappelijke grond kunnen verschillende verhalen samenkomen, zegt hij. „En alleen dan kan er een uitwisseling plaatsvinden tussen de verhalen van de Amerikaanse theatermakers en die van het Europese publiek.”