Günter Grass biecht na zestig jaar Reputatie van Grass is beschadigd

Schrijver Günter Grass, ‘de leraar van Duitsland’, heeft een geheim opgebiecht. Als tiener trad hij toe tot de Waffen SS. Waarom verzweeg hij zijn verleden? Duitsland staat op zijn kop.

Berlijn, 14 aug. - Wie is Günter Grass? Tot dit weekeinde was het antwoord eenvoudig. Een groot schrijver en het geweten van links Duitsland.

Grass schreef prachtige boeken en dwong met vermanende woorden felle discussies af over de verantwoordelijkheid voor de unieke misdaden van het Derde Rijk. In het naoorlogse Duitsland groeide Grass daarom uit tot een morele autoriteit met een grote schare volgelingen. Hij werd wel de ‘Praeceptor Germaniae’ genoemd, de leraar van Duitsland.

Dit weekeinde maakte Günter Grass (78) bekend dat hij lid was van de Waffen-SS. Sindsdien hangt de vraag in de lucht of het levenswerk van de Nobelprijswinnaar door andere ogen bezien moet worden. Wat zijn de normen en waarden van Günter Grass waard? De waarden van een man die er keer op keer voor pleitte dat de Duitse samenleving het duistere verleden niet mocht wegmoffelen, maar die zijn eigen rol verzweeg?

Grass schreef duizenden pagina’s over de oorlog. Hij liep vaak voorop in discussies over Duitse schuld, over militarisme en bewapening. Maar hij zweeg een leven lang over zijn lidmaatschap van Hitlers elitetroepen.

Zijn bekendste en verfilmde boek, Die Blechtrommel (1959), over het jongetje Oskar Matzerath dat maar geen man wil worden, speelde een cruciale rol in de Duitse discussie over een juiste omgang met het verleden.

Tot nu toe gold als feit dat de schrijver, die in 1927 in Danzig (Gdansk) werd geboren, in 1944 werd opgeroepen om te assisteren bij de luchtafweer om vervolgens als soldaat te dienen. Tegen het einde van de oorlog, in april 1945, raakte hij gewond en kwam in krijgsgevangenschap.

In zijn nieuwe boek, Beim Häuten der Zwiebel (Bij het pellen van het ui), dat volgende maand verschijnt, onthult Grass dat hij zich vrijwillig had gemeld voor dienst op een onderzeeboot en uiteindelijk werd opgeroepen voor de Waffen-SS in Dresden. Hij diende slechts een paar maanden, van eind 1944 tot voorjaar 1945, in de divisie Frundsberg. De divisie was, voor zover bekend, niet betrokken bij oorlogsmisdaden. Grass was destijds zeventien jaar.

De Waffen-SS maakte formeel geen deel uit van het reguliere Duitse leger, de Wehrmacht, maar was een apart leger dat onder leiding stond van Heinrich Himmler. De Waffen-SS kwam voort uit een speciale eenheid die waakte over de veiligheid van Hitler en groeide uit tot een apparaat van 900.000 soldaten. De SS-divisies waren in de Wehrmacht ingebed. Oorspronkelijk was de Waffen-SS een elite-eenheid, maar in het laatste oorlogsjaar nam de SS iedereen die beschikbaar was.

In een vraaggesprek met de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) stelde Grass dat hij zich schaamde voor zijn lidmaatschap van de Waffen-SS en dat het geheim hem kwelde. „Het heeft me bedrukt. Mijn jarenlange zwijgen is een van de redenen om dit boek te schrijven. Het moest eruit, eindelijk.”

Waarom Grass zestig jaar heeft gezwegen, wordt in het vraaggesprek, dat twee klassieke krantenpagina’s beslaat, niet helemaal duidelijk. De auteur beschouwt het lidmaatschap als „een schande”.

Vervolg GÜNTER GRASS: pagina 8

GÜNTER GRASS

Reputatie van Grass is beschadigd

Vervolg van pagina 1

Grass lijkt vooral de vraag te kwellen waarom hij als jonge man niet in de gaten had wat er met hem gebeurde. Waarom ook hij, de slimme Grass, viel voor de propaganda. Als verzachtende omstandigheid voor zijn stilzwijgen zegt Grass: „Het is zeker zo dat ik geloofde dat ik met mijn schrijven genoeg deed.”

Grass meldde zich destijds vrijwillig omdat hij het ouderlijk huis wilde ontvluchten. Hij zag de Waffen-SS toen vooral als een elite-eenheid die werd ingezet in kritieke situaties. Afschrikwekkend vond hij de Waffen-SS niet. Hij realiseerde zich pas dat zijn divisie iets bijzonders was toen hij, vlak voordat hij gevangen genomen werd, de opdracht kreeg een ander uniform aan te trekken.

De late bekentenis van de bekendste Duitse schrijver heeft tot gemengde reacties geleid. Niemand verwijt Grass het lidmaatschap van de Waffen-SS als zodanig, maar velen nemen het hem kwalijk dat hij er nu pas mee voor de dag komt. De historicus Michael Wolffsohn zei bijvoorbeeld dat Grass’ „moralisierendes Lebenswerk” door de kwestie waardeloos wordt. Michael Jürgs, die in 2002 een biografie over Grass publiceerde, zei persoonlijk teleurgesteld te zijn. Volgens Jürgs is er sprake van het „einde van een morele instantie”. De conservatieve historicus Arnulf Baring is van mening dat Grass respect verdient voor het feit dat hij er toch nog mee voor de dag is gekomen. Maar ook Baring vraagt zich af waarom Grass niet eerder met de waarheid op de proppen kwam. De historicus Hans-Ulrich Wehler vindt de late bekentenis „heikel, omdat hij voor anderen altijd strenge maatstaven hanteerde”. Wehler noemt het zwijgen „een politiek falen”, omdat Grass zich altijd luidruchtig in het politieke debat heeft gemengd. De historicus is niet van mening dat de morele autoriteit van Grass is aangetast omdat sommige politieke standpunten, zoals zijn vroegere pleidooien voor toenadering tot Polen, door deze kwestie niet minder relevant worden. Maar ook Wehler erkent dat Grass voor toekomstige discussies beschadigd is. „Mensen zullen vanaf nu elk woord van hem op een goudschaaltje leggen. Ze zullen denken: van hem kunnen we nu niet meer alles geloven.”