In Augustów groeien straks milieuactivisten aan de bomen

Hoe koestert een land zijn natuur? Onze correspondenten reizen deze zomer langs natuurparken. In het Poolse Augustów loopt unieke flora en fauna gevaar.

Op een veldslag in zijn stad zit hij niet te wachten. Maar Leszek Cieslik is er ook niet bang voor. „We hebben politie in dit land”, zegt de burgemeester van Augustów, in het noordoosten van Polen. „Als de milieuactivisten hun dreigement uitvoeren zullen we ingrijpen.”

Augustów (30.000 inwoners) is het toneel van een klassieke milieuruzie, vergelijkbaar met die rondom het Naardermeer in Nederland. De stad wil, met de warme steun van de bevolking, het drukke vrachtverkeer uit het centrum weren. Deze maand wordt mogelijk al begonnen met de bouw van een ringweg. Maar milieuorganisaties zijn woest, omdat de omleiding dwars door een uniek bos- en moerasgebied gaat, rondom de kleine Rospuda-rivier.

Honderden Polen, maar ook een groene Europarlementariër uit Spanje, hebben gedreigd zich aan bomen vast te ketenen. Ook filmregisseur en Oscarwinnaar Andrzej Wajda, wiens familie uit deze streek komt, wil zich laten vastbinden. En Gazeta Wyborcza, de grootste krant van het land, gooit al weken olie op het vuur met een handtekeningenactie om het Rospuda-moeras te redden.

Polen barst van het groen. Eenderde van het grondgebied is in meer of mindere mate wettelijk beschermd. Vijftig jaar communisme en onderontwikkeling hebben het land ironisch genoeg behoed voor massale vernietiging van natuurgebieden. Brussel vindt dat Warschau nu onvoldoende doet om die gebieden te beschermen: in april ondernam de Europese Commissie zelfs juridische stappen tegen Polen. Maar de Poolse premier Jaroslaw Kaczynski zei vorige week dat natuurgebieden de broodnodige wegenbouw in de weg staan, tot grote consternatie van Brussel.

Veel Polen voelen er niets voor om te fungeren als de longen van Europa. Zij willen zich economisch ontwikkelen. Maciej Muskat van Greenpeace Polen: „Wij zijn geen fan van het bouwen van wegen, maar we zijn er niet tegen. Alleen niet op die plek. De plantensoorten in het Rospuda-beekdal zijn bijzonder en moeten worden beschermd.”

Het dal is formeel geen echt natuurreservaat. Een gotspe, zeggen biologen, omdat het moerasgebied waardevolle biotopen en een unieke, want onaangetaste waterhuishouding bezit. De soms maar vier meter brede Rospuda stroomt door een vrijwel plat dal, met aan de uiterste randen naaldbossen, die het gebied omsluiten. De rietbedden aan weerszijden van het riviertje lopen over in zeggenmoeras en vervolgens in laagveen. In het dal groeien rond dertig beschermde planten. Het is ook de enige plek in Polen waar je de honingorchis kunt vinden, een zeldzame orchideesoort.

Ook is het beekdal een belangrijk broed- en rustgebied voor vogels. Negentien aangetroffen soorten, waaronder de schreeuwarend, de zeearend en het auerhoen, zijn beschermd onder de vogelrichtlijn van de EU. Vooral voor deze dieren kan het geplande viaduct over de rivier funest uitpakken. Deze vogels houden van rust en niet van betonnen palen.

Burgemeester Cieslik schudt meewarig het hoofd. Zijn raam biedt geen uitzicht op biotopen of vogels maar op honderden stinkende vrachtwagens, vorig jaar in totaal 1,25 miljoen stuks, gemiddeld bijna 3.500 per dag. Al die wagens móeten door Augustów, dat aan alle kanten ingeklemd ligt tussen prachtige meren, bossen en moerassen. Dit is de veel te smalle, maar enige verbinding tussen de Baltische landen en West-Europa.

„Sinds de uitbreiding van de EU is het vrachtverkeer ook nog eens explosief gegroeid, elk jaar met meer dan 20 procent”, zegt Cieslik. Onlangs kwam weer een voetganger om het leven, een 16-jarig meisje, het derde slachtoffer in Augustów dit jaar. Bij het zebrapad waar ze werd aangereden staan nog veel uitgedoofde kaarsjes en geblakerde lantarentjes. Gestorven voor de uitbreiding.

In heel Polen werden vorig jaar 5.444 verkeersdoden geteld, 141 per één miljoen inwoners, bijna anderhalf keer zoveel als het Europese gemiddelde. De behoefte aan goede wegen, die niet zoals nu voortdurend door woonwijken gaan, is levensgroot.

Cieslik is al twaalf jaar burgemeester en heeft even genoeg van ‘de milieubeweging’. „Was het maar een beweging”, zegt hij. „Onze wet stelt zeer zwakke eisen aan niet-gouvernementele organisaties. Tien families kunnen een milieuclub beginnen en op elk moment inbreken in een project. Over de Rospuda is jaren geleden een compromis bereikt met toenmalige belangengroepen. Maar telkens duiken nieuwe clubs op.”

Volgens de huidige milieubeweging is er een alternatief voor het Rospuda-project: geen ringverbinding vlakbij de stad, maar een nieuwe weg om het beekdal heen, die pas veel noordelijker aansluit op de oude weg naar de grens. Die variant is veel duurder, 200 miljoen in plaats van 60 miljoen euro, maar volgens de activisten is Brussel wel te porren voor die milieuvriendelijke oplossing.

Maar volgens Cieslik is het geen oplossing. Langs het moerasgebied zitten boeren, die allemaal onteigend zouden moeten worden. „We hebben daar te maken met tweeduizend landeigenaren”, zegt de burgemeester. „Onder het communisme kon een dorp, als het staatsbelang er om vroeg, zo onder water worden gezet. Maar met de huidige wetgeving is dat onmogelijk. Het project zou verzanden in sociale onrust.”

Als reactie op de jaren van de onderdrukking zijn in Polen wetten aangenomen die het onteigenen van burgers bijna onmogelijk maakt. De talrijke bizarre knikken in het Poolse wegennet zijn hiervan vaak het rechtstreekse gevolg. „Voor de variant dóór het beekdal moest met 360 landeigenaren een akkoord worden bereikt”, zegt Cieslik. „Vier lagen dwars. Ze wisten de hele procedure twee jaar lang op te houden.”

Precies om die reden ook heeft Rospuda nooit de status van natuurreservaat gekregen. Pogingen hiertoe in het verleden liepen steeds uit op ruzies en juridische vechtpartijen over grondprijzen en verkoopvoorwaarden. Eigenlijk is het een wonder dat die 360 landeigenaren uiteindelijk konden worden overgehaald. Maar een tweede wonder, vrede met de milieubeweging, lijkt uitgesloten. Aan de bomen in Augustów groeien binnenkort milieuactivisten, een gelauwerde filmregisseur en een Spaanse Europarlementariër.