Een man voor wie je werkelijk alles wilde doen

Marshall Fine: AccidentalGenius. How John Cassavetes Invented the American Independent Film. Miramax Books, 304 blz. € 27,50

Filmcriticus en biograaf Marshall Fine heeft met Accidental Genius een belangrijke bijdrage geleverd aan de geschiedschrijving van de Amerikaanse film. Niet alleen zijn beschrijving van het leven en vooral het werk van de geniale dwarskont John Cassavetes (1929-1989), maar ook diens worsteling om films te maken zonder de verstikkende beperkingen van commerciële overwegingen en belangen, maken duidelijk dat Cassavetes een niet te overschatten bijdrage heeft geleverd aan het ontstaan van onafhankelijk van Hollywood geproduceerde films in de Verenigde Staten.

Cassavetes begon zijn loopbaan als acteur, opgeleid aan de American Academy of Dramatic Arts in zijn geboortestad New York. Hij was een rusteloze, intense man, die elk moment van zijn leven tot het uiterste leek te willen beleven. Hij hield van het onverwachte, ook als acteur en later als schrijver, regisseur en filmproducent. Privé was hij een zwaar drinkende, ontembare en niet altijd even sympathieke practical joker .

Hij manifesteerde ook een gedrevenheid die op geen enkele manier star lijkt, maar eerder een aaneenschakeling was van uit zijn spontaniteit voortkomende ‘toevalligheden’ die hem ertoe brachten te gaan schrijven en regisseren en daarin zijn volkomen eigen weg te zoeken. Zijn artistieke visie was die van een acteur die gepassioneerd dramatische mogelijkheden verkent. Bekende films van hem zijn zijn Faces, A Woman Under the Influence en Killing of a Chinese Bookie – films die het bekijken nog steeds meer dan waard zijn.

Het meest opmerkelijke en vernieuwende aan Cassavetes’ films was ongetwijfeld de manier van werken. Daarbij moest de almachtige camera een stapje terug doen in de hiërarchie op de set. De acteurs bepaalden zelf waar zij stonden en de camera moest hen dan maar zien te volgen. Dit, samen met de ruimte die Cassavetes zijn acteurs gaf om te improviseren, gaf zijn films de schijn van spontaniteit – al stond er meer van te voren vast dan lang werd aangenomen.

Deze liefdevolle biografie geeft ook een indrukwekkend beeld van de persoon Cassavetes. Zijn intense persoonlijkheid was duidelijk de kern was van alles wat hij deed: hij had nooit zijn kostbare eerste filmprojecten kunnen uitvoeren, als niet iedereen ‘om niet’ had willen meewerken.

Waarom deden zij dat? Omdat ze hem en zijn uitgesproken persoonlijke wijze van films maken bewonderden, maar ook omdat veel mensen van hem hielden. Hij maakte deel uit van een gemeenschap van mensen die net als hij geloofden in de mogelijkheden om van film kunst te maken, in plaats van per strekkende meter Hollywoodblockbusters af te leveren.

Zeker in de tweede helft van de jaren zeventig, toen na Cassavetes meer eigenzinnige filmmakers succes kregen met hun ‘niet-commerciële’ films, kwam er steeds meer ruimte voor films die niet voldeden aan wat de grote studio’s zien als ‘wat de mensen willen’. Die ruimte verdween weer grotendeels in de jaren tachtig. Wat ervan overbleef zijn de nu bijna geheel ingekapselde ‘independent’-dochterbedrijven van de grote filmmaatschappijen. Maar in Cassavetes’ eigen New York, bloeit de onafhankelijke film nog steeds en dat is mede te danken aan zijn inzet.