VVD moet kiezen uit te veel zittenblijvers

De VVD wil met een frisse kandidatenlijst komen, maar de meeste zittende politici willen blijven.

Lijsttrekker Rutte heeft te veel politieke vrienden.

De VVD moet vernieuwen. Maar hoe? Bij vernieuwing hoort doorstroming, maar bijna de hele fractie in de Tweede Kamer wil blijven.

Op een ledenvergadering in mei van dit jaar gaven de liberalen zichzelf de opdracht te vernieuwen. De partijcommissie die kandidaten zoekt voor de verkiezingen van 22 november, moet zeker eenderde van de maximaal 54 kandidaten van buiten de politiek halen. „Doorstroming is noodzakelijk”, staat in een document dat aan de commissie werd gegeven.

Aan die doorstroming schort het nu. Van de huidige Kamerleden heeft alleen Pieter Hofstra, Kamerlid sinds 1994, aangekondigd weg te gaan. Hij wil graag senator worden. Maar de rest van de fractie, op twee twijfelaars na, heeft zich gekandideerd voor een nieuwe termijn. Janneke Snijder-Hazelhoff bijvoorbeeld rekent als Gronings Kamerlid op een hoge plaats op de lijst. „Het werk is boeiend, en er zijn nog veel onderwerpen die nog lang niet af zijn. Ik heb eigenlijk net mijn draai gevonden”, zegt Snijder (sinds Paars II in de Kamer). „Ik heb hier al een goed gesprek met Mark (lijsttrekker Rutte, red.) over gehad.”

Eske van Egerschot, Kamerlid sinds 2004, wil ook blijven. „Ik was er voor gewaarschuwd dat het eerste jaar verschrikkelijk is. Maar daarna werd het pas echt leuk.” Anton van Schijndel wil blijven („Ik heb nog allerlei dossiers liggen”), Arno Visser („Je hebt zo’n tweede periode echt nodig”), Charlie Aptroot („Ondernemers hebben er sterk op aangedrongen”). Kamervoorzitter Frans Weisglas twijfelt nog, net als oud-fractieleider Jozias van Aartsen. Van Aartsen heeft een dringend verzoek van Rutte gekregen zich te kandideren en voor Weisglas is de vraag of hij nog een keer Kamervoorzitter kan worden belangrijker dan of hij Kamerlid wil zijn, zegt hij.

De rest wil door, omdat er volgens hen de laatste jaren al veel Kamerleden zijn vertrokken. „Wie het niet meer naar zijn zin had, is al weg”, zegt Kamerlid Eske van Egerschot. Naast in ieder geval 24 Kamerleden willen ook de bewindslieden Johan Remkes, Henk Kamp en Atzo Nicolaï meedingen naar een zetel. Hans Hoogervorst, die van Rutte de campagne mag leiden, heeft nog geen beslissing genomen. De tweede plek, achter Rutte, is voor minister Rita Verdonk. Niet alle bewindslieden gaan overigens door. Melanie Schultz-Van Haegen kondigde aan dat ze niet meedoet, evenals vice-premier Zalm, staatssecretaris Henk van Hoof en minister Sybilla Dekker.

Het zal nog dringen worden in de top-30 van de kandidatenlijst. De VVD stond afgelopen vrijdag in een peiling op 27 zetels, hetzelfde aantal als nu. Eenderde van de nieuwe lijst moet van buiten de politiek komen, schrijft het door de partij samengestelde ‘profiel van de volksvertegenwoordiger’ voor. Van de zittende politici belanden er waarschijnlijk hooguit twintig op een verkiesbare plek. Frans Weekers: „Als ik niet het idee zou hebben op een goede plek te komen, zou ik niet mee doen.”

Weekers heeft het nog makkelijk vergeleken met mensen als Arno Visser, Stef Blok en Charlie Aptroot. Die wonen in Den Haag en Weekers komt uit Limburg. Net als andere partijen zoekt de VVD een regionale spreiding. Uit Limburg is dat dus Frans Weekers, maar ook Eric Balemans, vanuit Gelderland zijn dat Henk Kamp en Anouchka van Miltenburg en de noordelijke provincies steunen onder meer Janneke Snijder.

Paul de Krom, in de Kamer sinds 2003, vindt verjonging op zich een goed idee. Maar, zegt hij, „de zittende fractie is óók jong, wat ervaring betreft. Op zich is het terecht dat er vernieuwing plaatsvindt. Maar het is tegelijkertijd ook kapitaalvernietiging om mensen die het nu goed doen en nog geen twee termijnen zitten er al weer uit te sturen.”

De scoutingcommissie van de VVD, onder leiding van de Arnhemse burgemeester Pauline Krikke, heeft de afgelopen tijd geïnteresseerden benaderd. Ton Elias, die met Rutte de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen voerde, is een plek op de lijst beloofd. Hetzelfde geldt voor, onder meer, de historicus Arend-Jan Boekestijn, AFM-baas Arthur Docters van Leeuwen (voorheen D66), officier van justitie Fred Teeven en oud-korpschef Joop van Riessen.

Aan de kandidaten stelt de partij weinig formele eisen. Volgens de profielschets van de partij moet een Kamerlid „aansprekend overkomen in de media”, is hij „geworteld in de samenleving” en kan hij „belangrijke informatie herkennen en ordenen in een informatierijke omgeving”. Daarbij is een „positief gerichte woede” belangrijk. En: „Iemand moet wel in staat zijn om te kunnen verliezen.” In totaal heeft de VVD 224 sollicitanten voor de kandidatenlijst.

Het probleem voor Mark Rutte is dat hij misschien wel te veel politieke vrienden heeft. Toen hij dit voorjaar met Rita Verdonk streed om het lijsttrekkerschap, kreeg hij de openlijke steun van bijna de hele fractie. De fractie blijft beschikbaar, de meeste leden rekenen op een verkiesbare plek – ook de Kamerleden die, zoals ze dat zelf noemen, in de ‘gevarenzone’ zitten. „Mark moet nu eens vuile handen gaan maken”, zegt een anonieme VVD’er. „Het probleem van Mark is dat hij bij zo veel mensen in het krijt staat, die rekenen nu allemaal op een beloning.”

Tot verbazing van veel collega’s stelde bijvoorbeeld Kamerlid Bibi de Vries zich herkiesbaar voor een nieuwe termijn. De oud-vice-fractievoorzitter steunde Rutte openlijk tijdens zijn campagne voor het lijsttrekkerschap, maar is niet geliefd bij de meeste leden. Daar komt bij dat ze een boek aan het schrijven is met daarin haar ervaring van de afgelopen jaren. Dat boek, dat 16 oktober uitkomt, wordt door menig liberaal Kamerlid met angst tegemoet gezien.

De komende weken, tot aan de publicatie van de definitieve groslijst op 30 augustus, worden spannend voor de VVD’ers. Kamerlid Laetitia Griffith zegt: „De ledenvergadering bepaalt uiteindelijk de definitieve volgorde van de lijst. Als dat is vastgesteld kan ik die plek al dan niet aanvaarden.”

Voor de bewindslieden en andere bobo’s met Kamerambities geldt dat zij een dezer dagen een voorzichtige hint krijgen over de plek die zij ongeveer zullen krijgen. Als zij daar geen genoegen mee nemen, kunnen ze zich altijd nog discreet terugtrekken voordat de lijst gepubliceerd wordt.