Grahams reizend dansmuseum

Dans: Martha Graham Dance Company met: Sketches from Chronicle; Embattled Garden; Acts of Light. Gezien: 5/8 Nieuwe Luxor Theater, Rotterdam.

De soliste zit als een standbeeld op een platte sokkel, omringd door een zwarte jurk die als een hoepeltent rond haar is gevleid. Het bovenlichaam helt naar achteren, de armen reiken ver naar voren zoals bij een slaapwandelaarster, het lange haar hangt als een gordijn neer. Deze krachtige roerloze, typische gebeeldhouwde Graham-pose is van korte duur. Woede verscheurt vervolgens de roerloze houding, kolkend komt ‘de jurk’ tot leven, bloedrood textiel vlamt van onderen omhoog. In een oogwenk zwiept de soliste haar bovenlijf naar voren, draait vurig om haar as, breekt haar armen tot geknakte vleugels of strekt deze schokkerig gebroken naar boven. Nog steeds is de zeventig jaar oude solo Spectre–1914 van Martha Graham indrukwekkend.

Zaterdag was de Amerikaanse Martha Graham Dance Company voor het eerst sinds achttien jaar te zien in Nederland. Na de dood van legendarische oprichtster en levenlang leidster van de groep, choreografe Martha Graham (1894-1991), maakte de groep een periode door van financiële malaise en de juridische titanenstrijd om de rechten van haar 181 choreografieën.

Nu maakt de groep onder leiding van de ex-soliste Janet Eilber een doorstart, met een korte tournee door Europa, waarbij na Nederland, Duitsland en Griekenland worden aangedaan. In haar museale nadagen boort de groep wellicht nieuw publiek aan. In het Rotterdamse Nieuwe Luxor Theater, waar de groep dit weekeinde stond, reageerde het publiek in ieder geval alsof het voor het eerst de expressieve schoonheid van historische moderne dans ervoer.

Dit terwijl het geen geringe taak is voor Eilber om Grahams museale balletten opnieuw onder de aandacht te brengen. De groep van nu danst goed, maar echte stersolisten zijn er niet en de magie die de groep aankleefde in de tijd dat de levende legende ergens achter de coulissen zat, ontbreekt.

Bovengenoemde solo Spectre-1914, komt uit het drieluik Sketches from Chronicle (1936). Het is Grahams antwoord op het Duitse expressionisme. De vorm is verwant aan beelden van Ernst Barlach en grafiek van Käthe Kollwitz – door deze Amerikaanse expressionist gegoten in een dynamische vorm, als vlammend protest tegen oorlog.

In het tweede deel (Steps in the Street) ploegt een soliste moeizaam voort tegen de richting in van een continue stroom ravenzwart geklede danseressen. Sobere, hoekige en scherpe bewegingen geven de dans een woedende lading: Onmacht en verzet. De danskroniek ontstond uit Grahams afschuw over de Spaanse Burgeroorlog en lijkt een equivalent van Picasso’s Guernica. Het slot van dit abstracte drieluik, Prelude to Action, getuigt van hoop en is van een grote schoonheid, mede door het prachtige kostuum van de soliste – een witte jurk met zwarte banen, een Mondriaanschilderij gelijk.

De reconstructies van Grahams oudere werken zijn nog steeds prachtig, vanwege de zuivere en strenge vorm die de emotionele heftigheid – woede, wanhoop, rouw – mooi bedwingt. Al gaan ze over zware thema’s, ze blijven lucide. Door een verregaande abstractie in de vorm wordt het inhoudelijke realisme in balans gebracht. Omgekeerd zie je concreet iets wonderlijks zoals ‘aardse sprongetjes’: waarbij de dansers weliswaar de lucht ingaan maar met hun torso en hoofd naar de aarde toe gericht blijven.

Minder aansprekend voor nu zijn haar dramatische werken, die evenwel de kern van haar oeuvre vormen. Deze door Freud en Jung symbolisch beladen dansstukken over lusten en lasten zijn veelal gegoten in de vorm van een Griekse mythe of een Bijbels gegeven. Nu is Embattled Garden (1958) niet de beste uit deze epische periode, met een naïeve Adam en Eva die van de slangachtige Vreemdeling en de verleidelijke Lilith leren proeven van de aardse geneugten. Je zou hun plastische partnerruil bijna zien als softpornoshow. Iets van de Nederlandse balletkritiek uit de jaren vijftig, die sprak van ‘quasi-diepzinnig, hysterische en pornografische kitsch’ wordt toch wel invoelbaar.

Ook het openingsdeel van Acts of Light (1981), het erotische duet Conversation of Lovers lijdt eveneens onder die overdreven plastiek, met Tadej Brdnik als Tarzan en Jennifer de Palo-Rivera als Jane. Maar het abstracte Lament en het mooi georkestreerde Ritual to the Sun laten opnieuw de heldere Grahamdans stralen.