Paranoia?

Waardoor werd Topalov kampioen? Lijken zijn zetten niet erg op die van een schaakcomputer? Hans Ree legt uit

Ieder jaar is er een Oscarverkiezing voor de schaker van het jaar. Bijna iedereen die meedeed aan de verkiezing voor 2005 gaf de meeste punten aan Veselin Topalov, die in San Louis op schitterende manier wereldkampioen was geworden en verder nog een paar prachtige resultaten had behaald. Er gingen natuurlijk ook nog wat punten naar de gebruikelijke verdachten: Anand, Carlsen en Kasparov.

Alexander Morozevitsj was een buitenbeentje. Op zijn lijstje werd de eerste plaats gedeeld door Rybka en Danailov. Wat zijn dat voor schakers? Rybka is een sterk Russisch computerprogramma. Sergei Danailov is de manager van Topalov. Wie de schaakwereld kende, wist wat Morozevitsj wilde zeggen: dat Topalov wereldkampioen werd doordat hij zich door Rybka liet voorzeggen, en dat Danailov daarvoor de techniek had gezorgd.

Krankzinnige paranoia, dacht ik, en zo denken de meeste schakers erover. Maar in Rusland heeft het intussen tot een fel debat geleid waarin grove beledigingen over en weer niet geschuwd worden.

Het begon met een artikel van de Rus Vladimir Barsky, die bij het wereldkampioenschap in San Louis secondant van Morozevitsj was. Barsky vergeleek de zetten van Topalov met de zetten die computer Rybka in dezelfde stellingen wilde spelen, en vond dat er te veel overeenkomst was om het aan toeval toe te schrijven. Hij liet technische experts aan het woord die uitlegden dat zo’n bedrog tegenwoordig heel goed mogelijk zou zijn.

Een van de mensen die hem geloofden was Sergei Dolmatov, de captain van het Russische team. Topalovs manager Danailov ontplofte en wees er in zijn woedend weerwoord op dat de Russen onder Dolmatovs leiding de allermiserabelste resultaten uit hun schaakgeschiedenis hadden behaald.

Alexander Morozevitsj, die het vuurtje heeft aangestookt, is een merkwaardig man. Zo vertelde Loek van Wely dat Morozevitsj na een nederlaag eens een toernooi met het eerste vliegtuig had verlaten en al zijn boeken, kleren en andere bezittingen zomaar in zijn hotelkamer had achtergelaten voor de eerlijke vinder.

Wie hem ziet schaken denkt ook: is hij gek of geniaal? Misschien allebei, maar in ieder geval geniaal. Donderdag won Morozevitsj het toernooi in Biel met anderhalve punt voorsprong op Magnus Carlsen en Teimoer Radjabov. Van Magnus Carlsen verloor hij met 2-0 en tegen de anderen won hij alle zeven partijen, tot hij in de laatste ronde een welverdiende remise van tien zetten speelde tegen Teimoer Radjabov. Behalve die laatste waren al zijn partijen een lust voor het oog en het verstand.

Morozevitsj – Bruzon, Biel, zesde ronde

1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 a6 4. La4 Pf6 5. 0-0 Le7 6. Te1 b5 7. Lb3 d6 8. c3 0-0 9. h3 Pa5 10. Lc2 c5 11. d4 Dc7 12. a3 Dit is zelden gespeeld. Bijna iedereen doet 12. Pbd2 of de laatste jaren ook wel 12. d5. Morozevitsj speelt altijd graag iets anders dan anderen. 12...Ld7 13. b4 cxb4 14. axb4 Pc4 15. Pbd2 Pb6 16. Ta3 Tfc8 17. Lb2 a5 Als wit zijn gang kan gaan, zal hij zware druk uitoefenen op de zwarte stelling met zetten als Lb3 en Da1. Zwart probeert daarom met een tijdelijk pionoffer uit de boeien te komen, maar ook dat is heel gevaarlijk voor hem. 18. Txa5 Txa5 19. bxa5 Pa4 20. Lxa4 bxa4 21. La3 Dxc3 22. Pb1 Hiermee geeft wit het grootste deel van zijn voordeel weg. Het was niet nodig om het paard terug te spelen. Na 22. Te3 Dxa5 23. dxe5 zou wit heel goed staan.

22...Dc6 23. dxe5 Pxe4 24. exd6 Lf6 25. Dd3 Pc5 26. De3 Pb3 27. Pbd2 Te8 28. Pe4 Ld8 29. Pd4 Pxd4 Met deze oppervlakkige ruil maakt zwart het zich moeilijk. Een solide verdediging was 30...Dd5. 30. Dxd4 f6 31. Te3 Lxa5 En hierna kan wit met een stukoffer hard toeslaan. Met 31...Te6 had zwart zich nog goed kunnen verdedigen.

32. Pxf6+ gxf6 33. Tg3+ Kf7 34. Dh4 Te1+ 35. Kh2 De4 Door het stuk dat wit geofferd heeft meteen terug te geven, legt zwart zich bij zijn nederlaag neer. Na 35...Lf5 zou de situatie nog volstrekt onduidelijk zijn, bijvoorbeeld 36. Dh5+ Ke6 37. Tg7 Ld8 38. Df7+ Ke5 39. Dg8 Db6 en nu zegt de computer raadselachtig dat het volkomen gelijk staat. Hij moet ergens een eeuwig schaak hebben gezien, maar voor mij is dit te moeilijk. 36. Dh5+ Ke6 37. Dxa5 Db1 38. Tg7 Th1+ 39. Kg3 Dd3+ 40. f3 Db5 41. Te7+ Kf5 42. Dc7 Zwart gaf op. Wit dreigt niet alleen de loper te slaan, maar ook een mataanval met Dc2+, en na 42...Lc6 beslist 43. Dc8+.