Huusmoes

Alleen in Salland rijmen huis en muis niet op elkaar, want de uu was in de 17e eeuw mode onder predikanten. Berthold van Maris

Huis en muis rijmen op elkaar, in alle Germaanse talen en dialecten, behalve in Salland (en een aangrenzend deel van de Achterhoek en Drenthe). Dat is gek, vertelt hoogleraar taalkunde Pieter van Renen. “Als een klank in de loop van de geschiedenis verandert, dan gebeurt dat netjes in alle woorden tegelijk.”

In Salland wordt ‘moes’ gezegd, met de voor Oost-Nederland typerende oe, maar dus ook ‘huus’ met de uu die vroeger in Holland gebruikelijk was. Van Reenen ontdekte dat de grens tussen dit huus-moes-gebied en het meer oostelijk gelegen hoes-moes-gebied samenvalt met een politiek-religieuze grens uit het begin van de zeventiende eeuw. Hij schreef er een boek over, ter gelegenheid van zijn afscheid als hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

“In feite is dat de grens tussen Salland en Twente. Tussen die twee streken lagen indertijd moerassen. Salland hoorde tijdens het Twaalfjarig Bestand, van 1609 tot 1621, tot de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, terwijl Twente onder de Spaanse invloedssfeer viel. Twente was nog katholiek, maar in Salland hadden de protestantse predikanten wel veel invloed. Zij hebben daar de Hollandse uu geïntroduceerd.”

uuj

De uu-uitspraak (‘huus’, ‘muus’) was in Holland in zwang geraakt, als een reactie op de immigratie van Vlamingen, Oost-Nederlanders en Duitsers. Voor die tijd was de klinker nog vrij variabel. Hij kon als ‘uu’ maar ook als ‘uuj’ uitgesproken worden, zo blijkt uit bronnen van die tijd (onder andere Erasmus). Maar rond 1600 kreeg de uu-uitspraak opeens veel prestige. Van Reenen: “Met die uu wilden de Hollanders hun Hollandse identiteit benadrukken, een beetje Verdonk-achtig eigenlijk. En die modieuze Hollandse uu is via de gereformeerde predikanten in Salland terechtgekomen. Die hebben dat waarschijnlijk bewust gecultiveerd. Maar omdat zij ook maar gewoon mensen uit Overijssel en omgeving waren, gebruikten ze die uu onvolledig. Vandaar dat hij maar in een beperkt aantal woorden is doorgedrongen.”

In Salland wordt de uu behalve in ‘huus’ nog in vijf andere woorden gebruikt: uut, buten, duzend, gebruken en sluten. Dat zijn in het Hollands precies de zes frequentste woorden met een uu. “Zowel in de omgangstaal als in het dramatische werk van Vondel”, zegt Van Reenen, die zijn computer aan de hand van tekstbestanden heeft laten uitrekenen hoe het zit met die frequenties. “Bovendien zijn het neutrale woorden. Terwijl een woord als muis meer een informeel woord is, denk ik, je praat met vreemdelingen niet zo gauw over het feit dat je een muis in je huis hebt. Ik heb zelfs het vermoeden dat die predikanten in hun contacten met de Hollanders het woord ‘muus’ helemaal nooit gehoord hebben.”

hoes

Van Reenen: “De kerk functioneerde als een nationaal netwerk, met veel onderling contact: drukke synodes en actieprogramma’s van heb ik jou daar. Voor de datering van de verandering van ‘hoes’ naar ‘huus’ in Salland heb ik zowel naar Salland en Twente gekeken: wanneer zijn daar gereformeerde predikanten actief geweest? En dan zie je: waar tussen 1606 en 1625 géén gereformeerde invloed is geweest, maar later wel, daar hebben ze de oude uitspraak behouden en zeggen ze nog steeds ‘hoes’. ”

Er zijn overigens twee dorpen in Salland die niet meedoen met de ‘huus’-uitspraak: Den Ham en Gramsbergen. Ook hier levert de gereformeerde kerk de verklaring. Van Reenen: “In Den Ham heeft een minkukel van een predikant gezeten, die gehaat werd door zijn gemeente. Dat trof ik toevallig in archiefstukken aan. Daarna ben ik ook op zoek gegaan naar informatie over Gramsbergen. Ik heb dat moeizaam uit verschillende bronnen bij elkaar geharkt, en inderdaad: daar zat een predikant die ruzie kreeg en ontslagen werd.”

Hoe groot de invloed van een predikant kon zijn blijkt uit een enkele uitzondering in ‘Hoes-land’: Vriezenveen, in het Spaans-gezinde en katholieke Twente. Dáár zat juist een gereformeerde predikant die volgens Van Reenen “heel tactisch en aardig met de mensen omsprong”. Vandaar dat ze in Vriezenveen nu ‘huus’ zeggen, terwijl het in de rest van Twente gewoon ‘hoes’ is.

Pieter van Reenen - In Holland staat een ‘Huis’. Nodus Publikationen, Münster / Stichting Neerlandistiek VU, Amsterdam. 224 pag. € 25,- .

Rectificatie / Gerectificeerd

In het artikel Huusmoes (W&O 5 aug.) staat een fout in de bovenkop. De uu werd in het Sallands geen oe, zoals vermeld, maar omgekeerd: de oe werd uu.