Oekraïne gaat twee koeien tegelijk melken

Na vier maanden politieke verlamming en tumult heeft Oekraïne een nieuwe premier.

De pro-Russische Viktor Janoekovitsj moet balanceren tussen Moskou en Brussel.

Viktor Janoekovitsj (56) verdient felicitaties voor zijn spectaculaire comeback. Anderhalf jaar geleden was hij een geslagen hond, dook hij zelfs even onder in buurland Rusland. Nu wordt hij premier met ruime bevoegdheden. Na vier maanden politiek tumult hakte de pro-westerse president Viktor Joesjtsjenko gisternacht de knoop door. Wat betekent dat voor Oekraïne?

Janoekovitsj was in 2004 al premier en gedoodverfd troonopvolger van president Leonid Koetsjma, wiens corrupte oligarchenregime hij moest voortzetten. Hij faalde, omdat het regime gedwongen was zijn toevlucht te nemen tot opzichtige stembusfraude. Dat ontketende vervolgens weer massaal volksprotest, de ‘Oranje Revolutie’.

Zijn houterige optreden, zijn grove, onbeschaafde taalgebruik en de al te openlijke steun van Moskou deden Janoekovitsj de das om. Ook had hij een verleden. Hij belandde wegens diefstal tweemaal in het gevang, in 1967 en 1970. Later vond hij een beschermer en werd hij manager.

Na de onafhankelijkheid in 1991 klom Janoekovitsj snel op in de Donetsk-clan, een groep maffiose bestuurders en managers die de gerussificeerde regio in het oosten van Oekraïne in een ijzeren greep nam. Janoekovitsj stond als gouverneur van de regio bekend als een effectief bestuurder, maar ook als een bullebak die geen tegenspraak duldde.

Al verloor Janoekovitsj in 2004 de strijd om het presidentschap, zijn campagne was in een ander opzicht een succes. Hij wist de machtsstrijd te definiëren als Oost tegen West, multicultureel en pro-Russisch tegen na-tionalistisch en pro-Europees.

Zijn rivalen kregen nadien electoraal geen voet aan de grond in het zuiden en oosten. Bij de parlementsverkiezingen van 26 maart dit jaar werd zijn ‘Partij van de Regio’s’ met 38 procent veruit de grootste. Daarna keek Janoekovitsj aan de zijlijn toe, terwijl de onderhandelingen tussen de oranjepartners vastliepen, om op het juiste moment socialistenleider Alek-sandr Moroz los te weken. ‘Oranje’ gunde Moroz niet de post van parlementsvoorzitter, hij wel.

Als Janoekovitsj zijn heerszuchtige instincten intoomt, zou hij de gapende kloof tussen oost en west kunnen dichten. Hij zou dan ook stokpaardjes, zoals de introductie van Russisch als tweede staatstaal, moeten vergeten. Analisten betwijfelen of hij daartoe in staat is: een Russische, hiërarchische, controlerende bestuursstijl zou hem in de genen zitten.

Op het buitenlands beleid is Janoekovitsj’ invloed beperkt, al kan hij wel blokkades opwerpen. President Joesjtsjenko probeerde hem te binden aan zijn beleid: toetreding tot de wereldhandelsorganisatie WTO, integratie in de Europese Unie, lidmaatschap van de NAVO. Janoekovitsj wil best in de WTO, weifelt over de EU en is mordicus tegen de NAVO.

Veel draait om de economische belangen achter Janoekovitsj. Zijn geldschieter is Rinat Achmetov, de rijkste man van Oekraïne, die de kolenmijnen en de staal- en chemische industrie in het oosten domineert. De president zat de afgelopen weken vaak meer met Achmetov om tafel dan met Janoekovitsj.

Achmetov heeft geen belang bij een eenzijdige oriëntatie op Moskou. Met toetreding tot een tolunie met Rusland, Kazachstan en Wit-Rusland, een door Moskou gewenste ‘Euraziatische Unie’, valt weinig te winnen. Zijn concurrenten zijn Russische kolen- en staalbaronnen, zijn afzetmarkt is Europa. En goedkoop gas uit Rusland lijkt verleden tijd. Toetreding tot de WTO en toenadering tot de Europese Unie staat daarom ook op het verlanglijstje van Achmetov.

Zo ligt een terugkeer naar de oude politiek voor de hand, ooit omschreven als ‘twee koeien tegelijk melken’. Oekraïne kiest dan nooit echt tussen Moskou en Brussel, maar probeert beide partners zo veel mogelijk concessies te ontlokken. Gezien de economische verstrengeling met Rusland is dat wellicht het beste.

Janoekovitsj zal weinig haast maken met hervormingen in de corrupte gassector, noch met het afbouwen van staatssubsidies voor de kolensector. Maar het is de vraag of hij kan terugkeren naar de oude, doorgestoken wijze van privatiseren: de miljardenopbrengsten van de ‘open’ privatiseringen van vorig jaar zijn een al te helder argument daartegen. Landhervormingen stagneren als de socialisten en communisten invloed krijgen.

Premier Janoekovitsj: het is niet waar de demonstranten anderhalf jaar geleden op het Maidanplein in Kiev van droomden. Maar ‘Oranje’ onder de impulsieve, compromisloze ex-premier Joelia Timosjenko en de besluitloze president Joesjtsjenko heeft het er zelf naar gemaakt.

En de bijna 47 miljoen Oekraïners mogen weer op enige stabiliteit hopen.